दशैं (वा बडा दशैं, विजया दशमी) नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो चाड हो, जसले असत्यमाथि सत्यको विजय, अधर्ममाथि धर्मको जित र राक्षसी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको प्रतीक गर्दछ। यो पर्व आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि दशमीसम्म (कहिलेकाहीँ कोजाग्रत पूर्णिमासम्म) मनाइन्छ। त्रेता युगमा भगवान रामले रावणमाथि जित हासिल गरेको दिनलाई सम्झेर यो चाड मनाइने गरिन्छ।
तपाईंले सेयर गर्नुभएको तस्बिरमा देखिएको दृश्य दशैंको मुख्य अंग हो – टिका, जमरा र आशीर्वादको। यसमा हातहरूमा रातो टिका (अबीर, चामल, दही र जमराको मिश्रणले बनेको), पहेँलो फूलहरू (मारिगोल्ड), हरियो स्याउ, पैसा (दक्षिणा) र अन्य पूजाका सामग्रीहरू छन्। यो दृश्य परिवारका ठूलाबडाले स-साना सदस्यहरूलाई आशीर्वाद दिने परम्परालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। घरका मुख्य खम्बा (सरस्वती खम्बा) को पूजा गरेपछि उमेरक्रमअनुसार टिका लगाइन्छ। यदि ठूलाबडा नभएमा जीवनसाथी वा दाजुभाइबाट नै टिका लगाइन्छ। मामाघरमा टिका लगाउँदा दक्षिणा दिने र घरमा लगाउँदा पनि शुभकामना सहित उपहार दिने चलन छ। यो परम्पराले देवताहरूको राक्षसहरूमाथि विजय, सत्यको झूटमाथि जित र मानवताको अमानवतामाथि विजयको प्रतीक गर्दछ।
टिका, जमरा र आशीर्वादको विशेष अर्थ
- टिका: रातो टिकालाई चन्दन, अबीर आदिबाट बनाइन्छ। यसले हानिकारक ब्याक्टेरियालाई नष्ट गर्छ, विचारलाई शुद्ध बनाउँछ, ऊर्जा संरक्षण गर्छ र दिमाग चिसो राख्छ। वैज्ञानिक रूपमा पनि यसले मस्तिष्कको तापक्रम सन्तुलनमा राख्ने विश्वास छ। टिकाले शिरमा लगाइने भएकाले बौद्धिक विकास र शान्तिको प्रतीक हो।
- जमरा: नवरात्रभरि उमारेर तयार पारिने जौ वा मकैको कोसिले समृद्धि र संरक्षणको प्रतीक गर्दछ। यो टिकासँगै लगाइन्छ र दशैंको पवित्रताको अंग हो।
- आशीर्वाद: टिका लगाउँदा दिइने आशीर्वाद संस्कृत मन्त्रहरूबाट हुन्छन्, जसले वेदीय सनातन धर्मको महत्व बोकेका छन्। पुरुष र महिलाका लागि फरक-फरक आशीर्वाद हुन्छन्, जसले महाभारत र रामायणका पात्रहरूबाट गुणहरूको कामना गर्दछन्।
पुरुषका लागि आशीर्वाद मन्त्र:
आयू द्रोणसुते श्रीयो दशरथे शत्रुक्षयं राघवे। ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने। दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते। विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे॥
अर्थ: तपाईंलाई द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, राजा दशरथको जस्तो धन, भगवान रामको जस्तो शत्रुनाश, राजा नहुषको जस्तो ऐश्वर्य, हनुमानको जस्तो वेग, दुर्योधनको जस्तो सम्मान, कर्णको जस्तो दानशीलता, बलरामको जस्तो बल, युधिष्ठिरको जस्तो सत्यनिष्ठा, विदुरको जस्तो बुद्धि र भगवान नारायणको जस्तो कीर्ति प्राप्त होस्।
महिलाका लागि आशीर्वाद मन्त्र:
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी। दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तु ते॥
अर्थ: तपाईंमा जयन्ती देवीको जित, मङ्गला देवीको शुभता, कालीको सर्वनाश गर्ने शक्ति, भद्रकालीको कृपा, कपालिनीको शत्रुहरूप्रति क्रूरता, दुर्गाको विपत्तिनाश, शिवाको क्षमा, धात्रीको रक्षा, स्वाहाको होम र स्वधाको संकल्पको गुणहरू प्राप्त होस्।
यी आशीर्वादहरूले व्यक्ति र समाजमा वीरता, सत्य र समृद्धिको भावना जगाउँछन्। देवी दुर्गाको आराधनाले सफलता र उत्साहको वातावरण सिर्जना गर्छ।
दशैंले हामीलाई पारिवारिक एकताको सन्देश दिन्छ। यो चाडमा पिङ खेल्ने, नयाँ लुगा लगाउने, मीठो खाने र एकअर्कालाई भेट्ने रमाइलो हुन्छ।