विश्व जनसंख्या दिवस (जुलाई ११) को सन्दर्भमा, विश्वभरका धेरै देशहरूमा जनसंख्या वृद्धिदर घट्दै जाने र यसले २१औँ शताब्दीमा ठूला चुनौतीहरू ल्याउने एक अध्ययनले देखाएको छ। सन् १९८७ मा विश्वको जनसंख्या ५ अर्ब पुगेको दिनलाई स्मरण गर्दै मनाइने यो दिवसले हाल विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा देखिएको जनसांख्यिकीय परिवर्तनको प्रवृत्तिलाई उजागर गरेको छ। विकसित राष्ट्रहरूमा यो प्रवृत्ति विशेषगरी युरोप र एसियाका देशहरूमा बढी देखिन्छ, जसले आर्थिक र सामाजिक संरचनामा दूरगामी प्रभाव पार्नेछ।
जनसंख्या घट्नुका कारणहरू
जनसंख्या घट्नुका मुख्य कारणहरूमा जन्मदरमा कमी र बढ्दो वृद्ध जनसंख्या प्रमुख छन्। जापान र इटालीजस्ता देशहरूमा क्रमशः सन् २०१० र २०१४ देखि नै जनसंख्या घट्न थालेको अनुमान छ। यी देशहरूमा प्रजनन दर २.१ प्रतिशतको प्रतिस्थापन स्तरभन्दा धेरै तल झरेको छ। महिलाहरूको उच्च शिक्षा र करियरका अवसरहरूमा वृद्धि, परिवार र सन्तान जन्माउनेबारे सामाजिक मान्यतामा आएको परिवर्तन, र समग्र जनसंख्याको उमेर बढ्दै जानुले प्राकृतिक जनसंख्या परिवर्तन (जन्म र मृत्युबीचको भिन्नता) नकारात्मक बनेको छ। केही वर्षसम्म सकारात्मक शुद्ध बसाइँसराइले कुल जनसंख्यालाई घट्नबाट रोके पनि, अन्ततः प्राकृतिक जनसंख्या परिवर्तन बसाइँसराइबाट हुने वृद्धिभन्दा ठूलो भएपछि समग्र जनसंख्या घट्न थालेको हो।
आर्थिक तथा सामाजिक चुनौतीहरू
जनसंख्या घट्दै जाँदा देशहरूले थुप्रै आर्थिक र सामाजिक चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ। आर्थिक रूपमा, घट्दो कार्यशक्तिले श्रम अभाव, उत्पादकत्वमा कमी र सामाजिक कल्याण प्रणालीमाथि दबाब बढाउन सक्छ। काम गर्ने उमेरका व्यक्तिहरूको संख्या घट्दै जाँदा र वृद्ध जनसंख्या बढ्दै जाँदा पेन्सन प्रणाली र स्वास्थ्य सेवामा वित्तीय भार तीव्र हुन्छ। सामाजिक रूपमा, जनसंख्या घट्दा ग्रामीण क्षेत्रहरू खाली हुने, समुदायहरू संकुचित हुने र पूर्वाधार तथा सार्वजनिक सेवाहरू कायम राख्न चुनौतीहरू सिर्जना हुन्छन्।
चुनौती सामना गर्ने उपायहरू
यी समस्याहरूलाई सम्बोधन गर्न विस्तृत रणनीतिहरूको आवश्यकता पर्छ। सेवानिवृत्तिको उमेर बढाउने वा कर तथा सामाजिक योगदानहरू बढाउने जस्ता उपायहरूले जनसांख्यिकीय असन्तुलनसँग सम्बन्धित वित्तीय बोझ कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। काम र जीवनबीच सन्तुलन कायम राख्ने नीतिहरू र सस्तो बाल हेरचाह सेवाहरूले जनसंख्या गिरावटलाई सुस्त बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ। साथै, युवा, दक्ष कामदारहरूको आप्रवासनले श्रम अभावलाई सम्बोधन गर्न र उत्पादकत्व बढाउन मद्दत गर्न सक्छ।
भविष्यका प्रक्षेपणहरू र विश्वव्यापी प्रवृत्ति
संयुक्त राष्ट्र संघको विश्व जनसंख्या सम्भावनाको पछिल्लो संशोधनअनुसार, जापान र इटालीबाहेक चीन र दक्षिण कोरियाले सन् २०२१ मा, ब्राजिलले सन् २०४२ मा, फ्रान्सले सन् २०४९ मा र भारतले सन् २०६२ मा जनसंख्या गिरावटको सामना गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। विकसित राष्ट्रहरूमध्ये संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानडा र अस्ट्रेलिया भने २१औँ शताब्दीमा जनसंख्या घट्ने अपेक्षा गरिएका देशहरूमा पर्दैनन्। भौगोलिक रूपमा, धेरै अफ्रिकी राष्ट्रहरूमा अझै पनि तीव्र जनसंख्या वृद्धि भइरहेको छ, जसले गर्दा सन् २१०० सम्ममा नाइजेरिया, प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो, इथियोपिया र तान्जानिया विश्वका सबैभन्दा बढी जनसंख्या भएका राष्ट्रहरूमा पर्नेछन्।
