जलवायु संकट र नेपाल बाढी : 'अनिश्चितता शून्य नबने पनि कार्य गर्नुपर्छ' — हर्टन

नेपालको हिमाली क्षेत्रमा गत साता आएको बाढीपछि कतिपय समाचार तथा अन्तर्वार्ताले विपत्ति र जलवायु संकटबीचको सम्बन्ध 'अस्पष्ट' रहेको भनिरहेका छन्। तर सिटी युनिभर्सिटी अफ हङकङको स्कुल अफ द एनर्जी एन्ड द एन्भायरनमेन्टका डिन बेन्जामिन हर्टनले यसलाई कुनै एउटा घटनाको कारण पहिचानमा रहेको अनिश्चिततासँग मात्र जोडेर हेरिनुपर्ने बताएका छन्।

रिपोर्टिङ आसियानकी जोहाना सोनसँगको कुराकानीमा उनले भने, 'वैज्ञानिकहरूले सम्बन्ध अझै स्पष्ट नभएको भन्नु भनेको त्यस घटनाको सटीक कारण खुलेको छैन भन्नु हो; हिमालयमा जलवायु परिवर्तनको व्यापक असर नपरेको होइन।'

हर्टनका अनुसार वैज्ञानिकहरूले अहिले घटनाको अनुक्रम पुनर्निर्माण गरिरहेका छन्। ग्लेशियर कसरी भत्कियो, पर्माफ्रोस्ट पग्लिँदा वा पग्लिएको पानीले कति भूमिका खेल्यो, बरफ र चट्टान नदीमा कसरी पुगे र अस्थायी रूपमा नदी थुनिएर बाढी बढ्यो कि भन्ने विषयमा छानबिन भइरहेको छ। उपग्रह अवलोकनबाट हिमनदीयुक्त ढलानबाट बरफ र चट्टानको पहिरो झरेर ल्हेन्डे खोला थुनिएको र त्यसले अचानक बाढी निम्त्याएको संकेत मिलेको उनले बताए।

तर घटनाको हरेक कडीमा अनिश्चितता रहे पनि त्यसलाई व्यापक जलवायु परिवर्तनप्रति देखाइएको अनिश्चिततासँग तुलना गर्न नहुने हर्टनको भनाइ छ। हिमालय क्षेत्र विश्वव्यापी औसतभन्दा छिटो तातिरहेको, हिमनदीहरू पछि हटिरहेको, पर्माफ्रोस्ट क्षय भइरहेको र उच्च हिमाली भिरालो जमिन कम स्थिर हुँदै गएको उनले औंल्याए। हाइ माउन्टेन एसियामा हिमनदी पग्लने गति पनि बढेको छ।

कुनै घटनाको एकमात्र वा प्रत्यक्ष कारण जलवायु परिवर्तन नै देखिएन भनेर त्यसको भूमिका अस्वीकार गर्न नहुने उनको तर्क छ। उनले उदाहरण दिए, 'धूम्रपानले फोक्सोको क्यान्सरको हरेक बिरामीमा कारण हुँदैन, तर जोखिम बढाउँछ भन्ने थाहा छ। विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिले पनि हिमाली क्षेत्रको अस्थिरतालाई त्यसरी नै बढाइरहेको छ।'

जलवायु संकटले विपत्ति निम्त्याउने क्रम सधैं सोझो हुँदैन। यसले जोखिमको पृष्ठभूमि नै फेरिदिन्छ। तातो मौसमले हिमनदी पगाल्छ, पर्माफ्रोस्टलाई पगाल्छ, चट्टान र बरफलाई टाँसिराख्ने जमेको सामग्रीलाई कमजोर पार्छ र हिमताल ठूलो बनाउँछ। एकपटक भत्कँदा त्यसले पहिरो जन्माउन, नदी थुन्न र विनाशकारी बाढी फैलाउन सक्छ। उनले यसलाई आपसमा जोडिएका जोखिमहरूको श्रृंखला भनेका छन्। जलवायु परिवर्तनको जोखिम मानिसको सम्पर्क र कमजोरीसँग पनि जोडिएको छ। साँघुरा उपत्यकामा बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् पूर्वाधार छन्। कमजोर चेतावनी प्रणाली, स्रोतको अभाव र सीमापार सूचनाको कमीले ठूलो जोखिमलाई मानवीय विपत्तिमा बदल्न सक्छ।

हिमाली जोखिमको पूर्वावस्था

हर्टनका अनुसार नेपालको यो विपत्ति स्वस्थ र स्थिर हिमाली प्रणालीमा आएको होइन, अहिले नै गम्भीर तनावमा रहेको हिउँ तथा बरफले बनेको प्राकृतिक प्रणालीमा आएको हो। हिमनदी पछि हट्दा भिरालो ढलान खुल्दै गएका छन् भने पर्माफ्रोस्ट पग्लँदा भाँचिएका चट्टानलाई टाँसिराख्ने प्राकृतिक 'सिमेन्ट' कमजोर बन्दै गएको छ। हिमनदी साँघुरिँदा छेउछाउको ढलानलाई दिने सहारा पनि हट्दै जान्छ र पग्लिएको पानी चिरामा पसेर बरफ तथा चट्टानलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

उनका अनुसार नेपालले करिब ३० वर्षभन्दा बढी समयमा आफ्नो हिमनदीको बरफको करिब एक तिहाइ गुमाइसकेको छ। मूल्यांकन गरिएको पछिल्लो दशकमा हिमनदीहरू अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशत छिटो पग्लिएका छन्। पग्लिएर बनेका वा ठूला भएका हिमतालहरू फुक्का र अस्थिर तलछटले थुनिएका हुन सक्छन्। तलका उपत्यकामा बस्ती, सडक, पुल र जलविद्युत् पूर्वाधार छन्। कमजोर हुँदै गएको हिमाच्छादित प्रणाली, अत्यन्त भिरालो भूगोल, केन्द्रित विकास र छोटो चेतावनी समय मिल्दा यस्तो विपत्तिको पूर्वावस्था तयार हुने उनको भनाइ छ।

अनुकूलन मात्र पर्याप्त छैन

अनुकूलन आवश्यक भए पनि यसले मात्र द्रुत बढ्दो जलवायु संकटबाट बाहिर निकाल्न नसक्ने हर्टनले बताए। नेपाललाई अहिले राम्रो हिमनदी र पर्माफ्रोस्ट निगरानी, उपग्रह अवलोकन, जोखिम नक्सा, पूर्व चेतावनी प्रणाली, खाली गराउने योजना, बलियो पूर्वाधार र सीमापार डेटा साझेदारीको तीव्र आवश्यकता रहेको उनको भनाइ छ। यस्ता उपायले ज्यान जोगाउन र कमजोरी घटाउन सक्छन्।

तर अनुकूलनले परिणामलाई मात्र सम्बोधन गर्छ, कारण हटाउँदैन। ग्यास उत्सर्जन यथावत् रहिरहे तापक्रम बढी रहने, हिमनदी र पर्माफ्रोस्ट क्षय हुँदै जाने र कतिपय ठाउँमा जोखिम व्यवस्थापन कठिन हुँदै गएर असम्भव बन्ने उनले बताए। पूर्व चेतावनी प्रणालीले बाढीबाट भाग्न सघाउन सक्छ, तर हिमनदीलाई हराउनबाट रोक्न सक्दैन वा सम्पूर्ण हिमाली प्रणालीलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउन सक्दैन। त्यसैले अनुकूलन र न्यूनीकरण एकसाथ अघि बढाउनुपर्ने उनको भनाइ छ।

नेपालले जलवायु परिवर्तन निम्त्याउने ग्यास उत्सर्जनमा अत्यन्त थोरै योगदान गरे पनि गम्भीर नतिजा भोगिरहेको छ। त्यसैले ऐतिहासिक र हालका उत्सर्जनका मुख्य जिम्मेवार देश र उद्योगहरूले सहानुभूति मात्र देखाएर नपुग्ने हर्टनको भनाइ छ। उनीहरूले उत्सर्जन छिटो घटाउनुपर्ने र अनुकूलन, विपद् तयारी, पुनर्लाभ तथा क्षति–नोक्सानीका लागि जोखिममा रहेका मुलुकलाई सहज वित्त, प्रविधि र वैज्ञानिक सहयोग दिनुपर्ने उनले बताए।

नेपालको विपत्तिले भविष्यको संकट आपसमा गाँसिएका घटनाको शृंखलाका रूपमा आउने संकेत गरेको उनले बताए। बढ्दो तापक्रमले हिमनदी अस्थिर बनाउने, पर्माफ्रोस्ट पगाल्ने, भत्किएका बरफ र चट्टानले नदी थुन्ने र बाँध भत्किँदा मिनेटभित्रै समुदाय र पूर्वाधारमाथि बाढी आउने सम्भावना रहन्छ। विगतको जोखिमबारेको बुझाइ अब पर्याप्त नहुने र अपेक्षाकृत स्थिर बीसौं शताब्दीका लागि बनेका पूर्वाधारहरू द्रुत बदलिँदो एक्काइसौं शताब्दीको परीक्षामा परिरहेको पनि उनले बताए।

तर भविष्य पूर्वनिर्धारित भने होइन। तापक्रम वृद्धिको हरेक अंशलाई रोक्नु महत्त्वपूर्ण हुने उनले बताए। धनी र बढी उत्सर्जन गर्ने मुलुकहरूले कोइला, तेल र ग्यासको प्रयोग द्रुत घटाउनुपर्ने र जोखिमपूर्ण मुलुकलाई आफ्ना जनताको रक्षा गर्न आवश्यक वित्त, प्रविधि र वैज्ञानिक क्षमता उपलब्ध गराउनुपर्नेमा उनले जोड दिए।