गत भदौ १० गते रसुवाको उत्तरी हिमाली भेगबाट उत्पत्ति भई नुवाकोट, धादिङ हुँदै चितवनसम्म पुगेको प्रलयकारी बाढीले हिमाली नदी प्रणालीसँग जोडिएको जोखिमबारे फेरि गम्भीर बहस सुरु गरेको छ। लाङटाङमा चट्टानको एउटा खण्ड अस्थिर भई भिरालोबाट खस्दा पग्लिरहेको हिमनदीसमेत तल तानिएको र त्यही प्रक्रियाबाट यो विनाश उत्पन्न भएको भूवैज्ञानिक तथा प्राकृतिक प्रकोप अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन्। यो विश्लेषणका लेखक कँडेलका अनुसार यो घटना अकल्पनीय आकार र गतिको थियो।
भूगर्भशास्त्रीय अध्ययनहरूले हिमाली नदीहरूलाई दक्षिणतिर उर्लेर बग्ने, आफैंमा गतिशील तथा बहाव, माटो र गेग्रानमा एक्कासि परिवर्तन हुनसक्ने साँघुरो प्राकृतिक संरचना भनेर चिनाउँछन्। यस्ता नदीमा निहित जोखिम उत्पत्ति क्षेत्रको भौगर्भिक बनोट, भौगोलिक अवस्थिति र बदलिंदो जलवायु चक्रजस्ता धेरै कारकमा निर्भर हुन्छ। तत्काल देखिने खतरा भने नदीतटीय क्षेत्रको भूउपयोग, नदीतट अतिक्रमण तथा सडक करिडोर, पुल र बाँधजस्ता पूर्वाधारसँग हुने अन्तरक्रियाले निर्धारण गर्छ।
हिमालमा किन बढ्दै छ जोखिम
नेपालको उत्तरी भागका हिमालय पर्वत दक्षिणी भारतीय प्लेट उत्तरतिर सरेर उत्तरी युरेसियन प्लेटमुनि दबिएपछि बनेको मानिन्छ। प्लेटहरूबीचको दबाब, धकेलाइ तथा धसिने–उठ्ने क्रममा चट्टानहरूमा धाँजा फाट्नुका साथै कमजोर संरचना भएका जोर्नी र फ्र्याक्चर बने। त्यसैले हिमालमा सतहमुनिका चट्टानमा कमजोरीका तह जताततै छन्, भीरहरू अस्थिर छन् र सानो कम्पनले पनि चट्टान तल सर्न थाल्न सक्छ।
हिमनदी पग्लिएर जम्मा भएको पानी कमजोर तहमा पस्दा घर्षण घट्ने र ढलान अझ चिप्लो हुने हुँदा पहाड थप कमजोर बन्छ। त्यसैगरी सदाबहार हिउँमुनिका माटो र चट्टानका छिद्रहरूमा हावा वा पानी नभई जमेको बरफ पग्लिंदा सतह खुकुलो, धोल्लो र चिप्लो हुँदै जान्छ। यसले भीरमा अडिएका चट्टान सर्ने र खस्ने जोखिम बढाउँछ।
यही क्रममा तल बनेका साना–ठूला तालतलैयाले पानी तथा गेग्रान, माटो र ढुङ्गाको मिश्रित बहाव थाम्न नसक्दा त्यो बहाव विस्फोटक रूप लिन्छ र नदी किनारका बस्ती, पूर्वाधार एवं जमिनमाथि धावा बोल्छ। भूउपग्रहीय तस्बिरको तुलनात्मक अध्ययनले हिउँ पग्लिनुका साथै जमिन सरेको तथ्य पनि पुष्टि गरेको लेखक बताउँछन्।
आईपीसीसी प्रतिवेदन के भन्छ
सन् २०२२ मा सार्वजनिक जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (आईपीसीसी) को छैटौं प्रतिवेदनमा एशियाको उच्च हिमाली भागमा तापक्रम बढेको, हिमनदी पग्लिंदै गएको, बहाव हिमनदी पग्लिएकै कारण सिर्जित हुँदै गएको, हावापानीजन्य चरम घटना बढेको, खोलातटका बस्तीको जोखिम उच्च बनेको र पूर्वाधारमाथिको जोखिम बढेको उल्लेख छ। सोही प्रतिवेदनले पर्माफ्रोस्ट पग्लिने घटनालाई पनि औंल्याएको छ।
तापक्रम वृद्धिको दर मात्र होइन, त्यससँग मिसिएर आउने छोटा अवधिका जलवायुजन्य प्रक्रियाहरूले असर ह्वात्तै बढाउन सक्छन्। विश्व मौसम विज्ञान संस्थाले यो वर्षलाई एल निनो सक्रिय भएको वर्षका रूपमा परिभाषित गरेको छ र त्यसको प्रभावले लगभग सबै जमिन क्षेत्रमा सामान्यभन्दा माथि तापक्रम हुने सम्भावना बढेको छ। एकभन्दा धेरै वातावरणीय प्रक्रियाको संयुक्त असर पर्दा हिमालजन्य चरम घटनाको जोखिम अझ बढ्ने देखिन्छ।
भोटेकोशी र त्रिशूलीको विनाशकारी रूपलाई सामान्य ‘बाढी’ भनेर मात्र सूचना दिइएकाले पनि क्षति बढाएको लेखकको ठहर छ। त्यो शब्दले न प्राविधिक अर्थ समेट्छ, न आम मानिसले बुझेको अर्थ। चेतावनी दिँदा नै बाढी नभई अर्कै प्रकारको विनाश आउँदै छ भन्ने स्पष्ट जानकारी दिइएको भए धेरै ज्यान जोगिन सक्ने उनको तर्क छ।
अगाल्नुपर्ने उपाय
प्राकृतिक प्रकोप तथा विपत्तिविज्ञहरूका राय, सामान्य जोखिम–खतरा मूल्याङ्कन तथा असुरक्षित समुदाय र स्रोतको पहिचानका आधारमा लेखकले निम्न पूर्वतयारी सुझाएका छन् :
माथिल्लो भेगका हिमनदी, हिमताल र जोखिमयुक्त भीरको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने तथा तिनको पग्लिने र सर्ने गति नियमित अनुगमन गर्ने।
तल्लो तटीय बस्तीको जोखिम मूल्याङ्कन गरी स्थानान्तरण गर्नुपर्ने वा संरचनात्मक सुदृढीकरण गर्नुपर्ने श्रेणीमा वर्गीकरण गरेर योजना लागू गर्ने।
आगामी विकास योजना बनाउँदा यस्तो मूल्याङ्कनलाई अनिवार्य सर्तका रूपमा अघि सार्ने र नीति निर्माण गर्ने।
विद्यालय तहदेखिकै पाठ्यक्रममा प्राकृतिक विपत्तिबारे जानकारी राख्ने तथा जनचेतना अभिवृद्धिका तालिम सञ्चालन गर्ने।
विपत्ति आइहालेको अवस्थामा उद्धार तथा प्रतिक्रियाका लागि आवश्यक जनशक्ति र स्रोत चुस्त राख्ने।
तापक्रम वृद्धिको गति नरोकिने देखिएकाले उच्च हिमाली भेग र तल्लो तटीय क्षेत्रका बासिन्दा दुवै यस्ता जोखिमबाट अछुतो रहन नसक्ने लेखकको निष्कर्ष छ। योजनाबद्ध पूर्वतयारी र सचेतनाबाहेक अर्को विकल्प नभएको उनको भनाइ छ।
कँडेल संयुक्त राज्य अमेरिकाको मिसिगनस्थित लेक सुपेरियर स्टेट युनिभर्सिटीमा जीआईएस, भूगर्भ तथा प्राकृतिक स्रोत विषयका सहप्राध्यापक हुन्।
