मानव जीवनमा 'सम्मान' यस्तो शब्द हो, जसको अपेक्षा र प्रयोग हरेक व्यक्तिले गरिरहेको हुन्छ। तर, हामीले बुझ्दै र सिकाउँदै आएको सम्मान वास्तवमै मनदेखि उब्जिएको आदर हो कि डरबाट सिर्जित व्यवहार, भन्ने विषयमा गम्भीर विमर्श आवश्यक देखिएको छ। हाम्रो समाजमा ठूलालाई आदर गर्ने, शिक्षक, अभिभावक, हाकिम वा धर्मगुरुको आदर गर्ने संस्कार निकै सुन्दर छ। तर समयको परिवर्तनसँगै सम्मान केवल उमेर वा पदले मात्र निर्धारण गर्छ कि यो पारस्परिक सम्बन्धको दुवैतर्फबाट बग्नुपर्ने भावना हो भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ।
सम्मान र भ्रमका विविध पाटाहरू
हाम्रो समाजमा धेरै कुरालाई सम्मान भनेर बुझाइने भए पनि तीमध्ये कतिपय कुराहरू वास्तवमा डर, दबाब वा आत्म-अभिव्यक्ति दबिएको अवस्था मात्र हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि, शान्त कक्षाकोठालाई सम्मानजनक विद्यार्थीको प्रतीक मान्ने कि बोल्न नपाउने डरको वातावरण? प्रश्न गर्न नपाइने आज्ञापालनलाई संस्कार मान्ने कि आलोचनात्मक चेतको अभाव? फरक दृष्टिकोण राख्नुलाई असम्मान ठान्ने कि स्वतन्त्र सोचको कदर? स्पष्ट र इमानदार संवादलाई उद्दण्डताको बिल्ला भिराउने कि सत्यताको कदर?
यस्ता अनेकौं भ्रमहरू समाजमा व्याप्त छन्। सबैलाई खुसी पार्न खोज्ने व्यवहार, अन्याय र अधिकारको दुरुपयोगलाई चुपचाप सहनु, गल्ती औंल्याउँदा मुख लागेको ठान्नु, वा पद र शक्तिका अगाडि झुक्नुलाई सम्मानको रूपमा अथ्र्याइँदा समाजमा शोषण र हिंसाले प्रश्रय पाउने गर्छ। साँचो सम्मानले मानिसको आत्मसम्मान बढाउँछ, तर डरले भने केवल आत्मग्लानि र कुण्ठा मात्र जन्माउँछ।
डरको भूमिका र यसको सीमा
डर आफैंमा पूर्ण रूपमा नकारात्मक भावना भने होइन। मानव विकासको इतिहासमा डरले एक महत्त्वपूर्ण सुरक्षा प्रणालीको रूपमा काम गर्दै आएको छ। सडक पार गर्दा अपनाइने सतर्कता, आगोबाट टाढा रहने चेतना वा सवारी चलाउँदाको सावधानीमा डरको सकारात्मक भूमिका हुन्छ। जब हामी डराउँछौं, शरीरले तत्कालै मुटुको धड्कन बढाउने, श्वासप्रश्वास तीव्र बनाउने र मस्तिष्कलाई खतराप्रति केन्द्रित गर्ने गर्छ। यसले हामीलाई जोखिमपूर्ण निर्णयहरू लिनबाट जोगाउँछ।
तर, जुन भावना जीवन बचाउनका लागि उपयोगी हुन्छ, त्यसैलाई मानवीय सम्बन्धको जग बनाउँदा भने गम्भीर समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्। डरको आडमा स्थापित सम्बन्धले तात्कालिक रूपमा आज्ञापालन त गराउन सक्छ, तर यसले विश्वास निर्माण गर्न सक्दैन। निरन्तर डर र तनावको वातावरणमा बस्दा मानिसको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुने, मांसपेशीमा तनाव बढ्ने, चिन्ता र डिप्रेसनको जोखिम बढ्ने तथा सिर्जनात्मक क्षमतामा ह्रास आउने वैज्ञानिक अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।
आधुनिक मनोविज्ञान र विज्ञहरूको दृष्टिकोण
सम्बन्ध र बाल विकासका क्षेत्रमा कार्यरत आधुनिक मनोवैज्ञानिकहरूले पनि डरभन्दा भावनात्मक सुरक्षालाई बढी महत्त्व दिएका छन्। मानसिक आघात अर्थात् ट्रमा र बाल विकासका विश्वप्रसिद्ध चिकित्सक डा. गाबोर मातेका अनुसार बालबालिकाको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता नियन्त्रणभन्दा पनि सम्बन्ध र अपनत्व हो। त्यस्तै, प्रसिद्ध मनोचिकित्सक फिलिपा पेरीले आफूलाई बुझिएको र सम्मानित महसुस गर्ने बालबालिकाले नै अरूलाई सम्मान गर्न सिक्ने धारणा राख्नुहुन्छ।
बाल मनोवैज्ञानिक डा. भानेसा लाप्वाँतको विचारमा अनुशासन तब मात्र बढी प्रभावकारी हुन्छ जब त्यो भावनात्मक सुरक्षा र सम्बन्धमा आधारित हुन्छ। मनोचिकित्सक र सम्बन्ध सिद्धान्तकी विशेषज्ञ इलाई हारवुडले पनि सुरक्षित सम्बन्धलाई नै सहकार्य, आत्मनियन्त्रण र सम्मानको मुख्य आधार मान्नुभएको छ। यी सबै विश्लेषणले के स्पष्ट पार्छन् भने डरले केही समयका लागि मानिसलाई नियन्त्रणमा राख्न सके पनि दीर्घकालीन चरित्र निर्माण र विकासका लागि विश्वास र सुरक्षा नै अपरिहार्य हुन्छ।
अनुशासनको वास्तविक अर्थ र स्वस्थ सीमा
हाम्रो समाजमा सम्मान र अनुशासनलाई सँगसँगै जोडेर हेर्ने गरिन्छ। तर रोचक तथ्य के छ भने, अंग्रेजी शब्द 'डिसिप्लिन' र 'डिसाइपल' दुवै ल्याटिन भाषाको 'Discipulus' बाट बनेका हुन्, जसको अर्थ विद्यार्थी वा सिक्ने व्यक्ति अर्थात् शिष्य हुन्छ। यसले के देखाउँछ भने अनुशासनको वास्तविक अर्थ सजाय वा दण्ड होइन, बरु यो सिकाइसँग सम्बन्धित छ। कुनै पनि शिष्यलाई अनुशासनमा बाँधिराख्ने शक्ति दण्डको भय नभई गुरुप्रतिको साँचो सम्मान हो।
सम्बन्धहरूमा स्वस्थ सीमा (बाउन्ड्री) निर्धारण गर्नु सम्बन्ध बिगार्ने खेल होइन, बरु यसले सम्बन्धलाई सुरक्षित र मर्यादित बनाउँछ। आफ्नो असहजता व्यक्त गर्न पाउनु, अनुचित व्यवहारलाई अस्वीकार गर्नु र आवश्यक पर्दा 'मलाई यो ठीक लागेन' भन्न सक्नु असम्मान होइन। साँचो सम्मान त्यस्तो वातावरणमा मात्र फस्टाउँछ जहाँ मानिसहरूले सुरक्षित महसुस गर्छन्।
हामीले छोडेर जाने सबैभन्दा ठूलो विरासत भौतिक सम्पत्ति होइन, बरु हाम्रा सम्बन्धहरूको गुणस्तर हुन सक्छ। डरले मानिसको टाउको झुकाउन सक्छ, तर माया र करुणाले मात्र मन झुकाउन सक्छ।
त्यसैले, अब सम्मानलाई नयाँ दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने समय आएको छ। हेल्मेट ट्राफिक प्रहरीको डरले नभई आफ्नै सुरक्षाका लागि लगाउने चेतना, सजायको भयविना जिज्ञासाले सिक्ने विद्यार्थी, र जागिर जाने डरले नभई जिम्मेवारीबोधले काम गर्ने कर्मचारी भएको समाज नै सभ्य समाज हो। डरको कहरबाट होइन, मायाको भरबाट जन्मिएको सम्मान नै वास्तवमा दिगो र जीवन्त हुन्छ।
