नेपालका स्थानीय निर्वाचनहरूमा सबैभन्दा बढी लोकप्रिय बनेको 'एक घर, एक धारा' को नाराले सर्वसाधारणका घरदैलोमा धारा त पुर्याएको छ, तर यसले खानेपानीको वास्तविक सुरक्षा भने अझै प्रत्याभूत गर्न सकेको छैन । सिन्धुली, स्याङ्जा र कैलाली जिल्लामा हालै गरिएका अध्ययनहरूले घरमा धारा जडान हुँदैमा खानेपानीको पर्याप्त आपूर्ति सुनिश्चित नहुने देखाएका छन् । विशेषगरी सुक्खायाममा यी धाराहरूमा पानी नआउने समस्या बढ्दै गएको छ, जसका कारण पानीको पहुँच केवल भौतिक जडानमा मात्र सीमित हुन पुगेको छ ।
जलवायु परिवर्तन र सुक्दै गएका मुहान
नेपालका परम्परागत खानेपानी आयोजनाहरू मुहान पहिचान गर्ने, संकलन केन्द्र निर्माण गर्ने, पाइप बिछ्याउने, ट्याङ्की बनाउने र घर-घरमा धारा पुर्याउने ढाँचामा सञ्चालित छन् । यसले लाखौँ मानिसको पानीमा पहुँच त बढाएको छ, तर यो प्रणाली मुहान वर्षैभरि निरन्तर बगिरहने अनुमानमा आधारित छ ।
अहिले जलवायु परिवर्तनले यो अनुमानलाई गलत सावित गरिदिएको छ । विगतमा सदाबहार बग्ने मुहानहरू अहिले मौसमी रूपमा मात्रै सक्रिय हुन थालेका छन् । लामो समयको खडेरी, अनियन्त्रित वर्षा, डढेलो र परम्परागत पोखरीहरूको विनाशका कारण जमिनमुनि पानी पुनर्भरण (रिचार्ज) हुने प्राकृतिक प्रक्रिया कमजोर बनेको छ । यसले गर्दा समुदायका खानेपानी आयोजनाहरूले सुक्खायाममा माग अनुसार पानी वितरण गर्न सकिरहेका छैनन् र उपभोक्ताहरू केही घण्टा मात्र पानी थाप्न बाध्य छन् ।
आर्थिक असमानता र खानेपानीको पहुँच
खानेपानीको यो संकटले समाजका सबै वर्गलाई समान रूपमा असर पारेको छैन । आर्थिक रूपमा सबल परिवारहरूले करिब २५ हजार रुपैयाँ खर्च गरेर १ हजार लिटर क्षमताका निजी भण्डारण ट्याङ्की राख्ने गरेका छन्, जसले गर्दा पानी नआउँदा पनि उनीहरूलाई सहज हुन्छ । तर, गरिब परिवारहरूका लागि यस्तो अतिरिक्त पूर्वाधार निर्माण गर्न आवश्यक खर्च धान्न असम्भव प्रायः छ ।
पहिरो, डढेलो वा बाढीका कारण खानेपानी वितरण प्रणाली अवरुद्ध हुँदा भण्डारण क्षमता नभएका परिवारहरूले दैनिक पानी ल्याउनका लागि एक घण्टाभन्दा बढी पैदल यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता छ । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव महिला, वृद्धवृद्धा र पशुपालनमा आश्रित परिवारहरूमा बढी परेको छ, जसले उनीहरूको सरसफाइ, स्वास्थ्य र जीविकोपार्जनमा समेत असर पुर्याएको छ ।
मुहान संरक्षण र दिगो समाधानको आवश्यकता
नेपाल वाटर कन्जर्भेसन फाउन्डेसनका सिनियर रिसर्च फेलो एवं अध्यक्ष डा. ङमिन्द्र दाहालका अनुसार, खानेपानी आयोजनाहरू मुहानबाट पानी संकलन गर्ने विन्दुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन । पानीको मुहान, त्यसलाई बचाउने वरपरको जमिन र वनजंगलको संरक्षणलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
मुहान संरक्षणका लागि रिचार्ज क्षेत्र पहिचान गर्ने, वन क्षेत्रको संरक्षण गर्ने, भिरालो जमिनको सुधार गर्ने र प्रकृतिमा आधारित समाधानहरू अपनाउनु आवश्यक छ । यसका साथै, परम्परागत पोखरीहरूको ब्युँताउने कार्यले सुक्खायाममा पनि मुहानहरूलाई जीवित राख्न मद्दत पुग्ने देखिन्छ । स्थानीय तह र खानेपानी उपभोक्ता समितिहरूले विपन्न परिवारहरूलाई पानी भण्डारण गर्ने ट्याङ्की उपलब्ध गराउन सहयोग गरेमा मात्रै खानेपानीको पहुँचमा रहेको संरचनागत असमानतालाई कम गर्न सकिनेछ ।
