नवलपुरको कावासोती नगरपालिकास्थित नमूना मध्यवर्ती सामुदायिक वनभित्र सञ्चालनमा रहेको ‘जटायु रेष्टुरेन्ट’ गिद्ध संरक्षणको सफल नमूनाका रूपमा स्थापित भएको छ। यो केन्द्र अहिले पर्यापर्यटन तथा अध्ययन–अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकास हुँदै गएको छ।
पृष्ठभूमि र स्थापना
मानव उपयोगी होटलको नाम जस्तो सुनिए पनि यो वास्तवमा लोपोन्मुख गिद्धका लागि सुरक्षित आहार (सिनो) उपलब्ध गराउने विशेष संरक्षण केन्द्र हो। पशु उपचारमा प्रयोग हुने विषाक्त औषधि ‘डाइक्लोफेनेक’ का कारण गिद्धको सङ्ख्या तीव्र रूपमा घटेपछि सन् २००६ मा स्थानीय समुदाय, संरक्षणकर्मी र सरोकारवालाको सहकार्यमा यसको स्थापना गरिएको थियो। डाइक्लोफेनेकयुक्त पशुको सिनो खाँदा गिद्धको मृत्यु हुने तथ्य पुष्टि भएपछि नेपाल सरकारले सो औषधिको प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाइसकेको छ।
गिद्ध प्रजातिको अभिलेख र वासस्थान
‘जटायु रेष्टुरेन्ट’ का संयोजक डीबी चौधरीका अनुसार नेपालमा पाइने नौ प्रजातिका गिद्धमध्ये आठ प्रजाति यस क्षेत्रमा अभिलेख गरिएका छन्। तीमध्ये चार प्रजाति रैथाने हुन् भने बाँकी चार प्रजाति हिउँदको जाडो छल्न हिमाली क्षेत्रबाट बसाइँ सरेर यहाँ आउने गर्छन्। चौधरीले भने, ‘पहिला गिद्ध संरक्षणमा धेरैको चासो थिएन, तर अहिले यसको पर्यावरणीय महत्त्व बुझेर स्थानीयवासी यस अभियानमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन थालेका छन्।’ कावासोती नगरपालिकाको वडा नं. ७, १२ र १३ मा पर्ने नमूना मध्यवर्ती सामुदायिक वनको करिब ५० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस केन्द्रमा गिद्धका लागि सुरक्षित वासस्थानको व्यवस्थापन गरिएको छ।
संरक्षण प्रयास र पर्यटक आगमन
रेष्टुरेन्टका कर्मचारी यम नेपालीका अनुसार गिद्धले मन पराउने सिमललगायत अग्ला रूखहरू रोप्ने, स्वच्छ पानीको व्यवस्था गर्ने र घाइते गिद्धको निगरानी एवं उपचार गर्ने गरिएको छ। यहाँ निर्माण गरिएको ‘सी–ब्लक’ बाट पर्यटक र अनुसन्धानकर्ताले गिद्धहरूले आहार ग्रहण गरिरहेको दृश्य नजिकबाट नियाल्न सक्छन्। पछिल्लो समय यहाँ गिद्ध अवलोकनका लागि जिल्लाभित्र तथा बाहिरबाट आन्तरिक र बाह्य पर्यटकको आगमन उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। वन्यजन्तु संरक्षण, जैविक विविधता र चराचुरुङ्गी अध्ययनमा रुचि राख्ने विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि यो क्षेत्र प्रमुख प्रयोगात्मक गन्तव्य बनेको नेपालीले बताए। डिभिजन वन कार्यालय नवलपुरका सूचना अधिकारी सुवास अधिकारीले स्थानीयवासीको अपनत्व र संरक्षणप्रतिको जागरणले सङ्कटापन्न गिद्धको संरक्षणमा मात्र नभई पर्यावरणीय सन्तुलन कायम राख्न समेत महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको बताए। उनले डिभिजन वन कार्यालयले पनि गिद्ध संरक्षणको यो प्रयासलाई थप सबल बनाउन समय–समयमा आवश्यक कार्य तथा सहयोग गर्दै आएको जानकारी दिए।