नेपाली आकाशमा उडानको प्रारम्भिक वर्षहरू

नेपालको आकाशमा पहिलो रेकर्ड गरिएको उडान सन् १९३३ अप्रिल ३ मा भएको थियो। बेलायती पाइलटहरू लर्ड क्लाइडस्डेल (डगलस डगलस-ह्यामिलटन) र फ्लाइट लेफ्टिनेन्ट डी.एफ. म्याकइन्टायरले दुई वेस्टल्याण्ड पिभी३ बाइप्लेनमा उडान भरेका थिए। ती विमानहरू बिहारको पूर्णियाबाट उडेर सगरमाथाको चुचुरोभन्दा ५०० फिट माथिबाट उड्दै पहिलो पटक सगरमाथाको ओभरफ्लाइट गरेका थिए। तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर राणाले वैज्ञानिक उद्देश्यका लागि विशेष अनुमति दिएका थिए।

त्यसपछि अनेकौं उल्लेखनीय उडानहरू भए। फ्लाइङ टाइगर्सका अमेरिकी कमाण्डर कर्नल रोबर्ट स्कटले भारतदेखि चीनसम्मको हम्प मार्गमा उडान गर्दै सगरमाथाको ३५,००० फिट माथिबाट उडे। बेलायती आरएएफ पाइलट केनेथ निमले स्पिटफायर XIX विमानबाट सगरमाथाको अनाधिकृत फोटोग्राफिक उडान गरे।

गौचर विमानस्थल र नियमित उडान

काठमाडौंको गौचरमा पहिलो पटक विमान अवतरण गराउने श्रेय आरएएफ स्क्वाड्रन लिडर दलिप सिंह मजिठियालाई जान्छ। उनले बीचक्राफ्ट बोनान्जा विमान उडाएका थिए। भारतीय राष्ट्रिय एयरवेजले काठमाडौं र कोलकाताबीच नियमित उडान सुरु गर्यो। राणा शासनको अन्त्यपछि राजा त्रिभुवन सन् १९५१ फेब्रुअरी १८ मा काठमाडौं विमानस्थल (पछि उनकै नाममा राखियो) आइपुगे। हिमालयन एभिएसनले कोलकाताबाट डिसी-३ विमान प्रयोग गरी पोखरा, भैरहवा, सिमरा र विराटनगरका लागि उडान सुरु गर्यो।

सन् १९५३ अगस्टमा भारतले आफ्नो उड्डयन उद्योग राष्ट्रियकरण गरेपछि राज्य स्वामित्वको इन्डियन एयरलाइन्सले नेपाल भित्र र बाहिरको उडानको जिम्मा लियो। त्यतिबेलाको टिकट मूल्य हेर्दा विराटनगर–काठमाडौं ४४ रुपैयाँ, काठमाडौं–पोखरा ४० रुपैयाँ, काठमाडौं–भैरहवा ६८ रुपैयाँ, र कलकत्ता–काठमाडौं १२० रुपैयाँ थियो।

रोयल नेपाल एयरलाइन्स कर्पोरेशन (आरएनएसी) को स्थापना

सन् १९५५ जुन १५ मा राजा महेन्द्रले काठमाडौंको गौचर एयरोड्रमको औपचारिक उद्घाटन गरे। त्यही वर्ष अगस्ट ३० मा नेपालको पहिलो घातक हवाई दुर्घटना भयो, जब सिमरामा कालिङ एयरलाइन्सको सी-४७ (डिसी-३) दुर्घटनामा दुई जनाको मृत्यु भयो। सन् १९५६ मे १५ मा अर्को डिसी-३ दुर्घटनामा १५ जनाको ज्यान गयो।

सन् १९५८ जुलाई १ मा रोयल नेपाल एयरलाइन्स कर्पोरेशन (आरएनएसी) स्थापना भयो। महाराजकुमार अफ मयूरभञ्ज व्यवस्थापन एजेन्ट थिए भने ४९ प्रतिशत सेयर उनको थियो। गणेशमान सिंह बोर्ड अध्यक्ष भए। पहिलो डगलस सी-४७ (डिसी-३) विमान ९एन-एएबीले जुलाई ४ मा सिमराको उडान गर्यो। अमेरिकी अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग प्रशासन (पछि युएसएआईडी) ले दुई अर्को सी-४७ डिसी-३ विमान उपलब्ध गरायो। सन् १९५९ अक्टोबरमा नेपाल सरकारले आरएनएसीको पूर्ण नियन्त्रण लियो। पहिलो नेपाली पाइलटहरू बी.के. श्रेष्ठ, आर.सी. उपाध्याय र के.के. श्रेष्ठ सन् १९६० मा नियुक्त भए।

आरएनएसीले पछि दिल्ली, पटना र कोलकाताको अन्तर्राष्ट्रिय उडान सुरु गर्यो। सन् १९६२ अगस्ट १ मा आरएनएसीको डिसी-३ (९एन-एएएच) बेपत्ता भई धोरपाटनमा एक हप्तापछि फेला पर्यो। त्यस दुर्घटनामा नेपालका भारतका राजदूतसहित १० जनाको मृत्यु भयो। हिमालयन एभिएसनले कोलकाताबाट डिसी-३ विमान प्रयोग गरी पोखरा, भैरहवा, सिमरा र विराटनगरका लागि उडान सुरु गर्यो।

सन् १९६० को दशकमा चीनले दुई एएन-२ फोङ शी हार्भेस्टर विमान उपहार दियो। आरएनएसीको फ्लीटमा आठ डिसी-३, दुई एमआई-४ हेलिकप्टर र एक एएन-२ रहेको थियो। राजा र शाही नेपाली सेनाको पनि आफ्नै रोयल फ्लाइट थियो, जसमा सोभियत संघले उपहार दिएको इल्युसिन आईएल-१४ र एक डिसी-३ थियो।

जेट युग र विस्तार

सन् १९६७ मा आरएनएसीले पहिलो टर्बोप्रप विमान फोकर एफ-२७ सेवामा ल्यायो। सन् १९६८ मा थाई इन्टरनेसनलले काठमाडौं–बैंकक–कलकत्ता मार्गमा पहिलो अनुसूचित जेट सेवा सुरु गर्यो। नेपालले सन् १९७० मा दुई हकर सिडले एचएस-७४८ एभ्रो विमान खरिद गर्यो। सन् १९७२ अगस्ट १५ मा आरएनएसीको पहिलो बोइङ ७२७-२०० (९एन-एबिडी) ले काठमाडौं–बैंकक उडान उद्घाटन गर्यो। सन् १९७३ मा थाई इन्टरनेसनलको डिसी-८-३३ धावनमार्गबाट चिप्लिएर एक जनाको मृत्यु भयो।

सन् १९७३ पछि नेपाल जेट युगमा प्रवेश गर्यो, दुई थप बोइङ ७२७ खरिद गरियो। सन् १९८७ मा रोयल नेपाल एयरलाइन्स एसियामा बोइङ ७५७-२०० सञ्चालन गर्ने पहिलो वाहक बन्यो। एयर फ्रान्सको कन्कर्डले काठमाडौंमा अवतरण गरेको थियो। सन् १९८० को दशकमा आरएनएसीले घरेलु मार्गमा १० डिएचसी-६ ट्विन अटर र दुई एचएस-७४८ सञ्चालन गर्थ्यो। बोइङ ७५७ हरूले सन् १९९० को दशकभर काठमाडौं–ग्याटविक उडान गरे। तर राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण व्यवस्थापन खराब हुँदै गयो। एउटा ७५७ 'गण्डकी' (९एन-एसिबी) पछिल्लो १० वर्षदेखि काठमाडौंमा बाहिर नै थन्किएको छ।

नेपालको हवाई सुरक्षामा चिन्ता रह्यो; सन् १९६२ देखि २०२५ सम्म ७३ वटा घातक दुर्घटनामा ९३५ जनाको मृत्यु भएको छ।