विश्वकै आधिकारिक वनस्पति डेटाबेस ‘प्लान्ट्स अफ द वर्ल्ड अनलाइन’ (पीओडब्लुओ) ले सङ्खुवासभामा पाइने एक वनस्पतिको पहिचान सम्बन्धी विगत १५ वर्षदेखि कायम रहेको अभिलेख सच्याएको छ। पछिल्लो अद्यावधिकमा उक्त वनस्पतिलाई गुराँसको सूचीबाट हटाएर मौलिक वैज्ञानिक नाम ‘डिप्लोर्चे मल्टिफ्लोरा’ (Diplarche multiflora) कायम गरिएको छ।
लन्डनस्थित रोयल बोटानिकल गार्डेन्स (क्यु) ले सञ्चालन गर्ने डेटाबेसका अनुसार यसअघि सो वनस्पतिलाई ‘रोडोडेन्ड्रन च्याम्बरलैनी’ (Rhododendron chamberlainii) नाम दिई गुराँस वंशकै रूपमा अभिलेख गरिएको थियो। अगस्ट २४, २०२६ को अद्यावधिकमा भने ‘डिप्लोर्चे मल्टिफ्लोरा’लाई स्वीकृत नाम र ‘रोडोडेन्ड्रन च्याम्बरलैनी’लाई पर्यायवाची नामका रूपमा सूचीकृत गरिएको छ।
फूलको संरचना र डीएनासम्बन्धी प्रमाणका आधारमा उक्त वनस्पति गुराँस नभएको दाबीसहित सन् २०२६ अगस्ट १६ मा पीओडब्लुओको सम्पादक मण्डललाई इमेल पठाइएको थियो। पत्र पठाएको १७ घण्टाभित्रै लन्डनबाट प्रत्युत्तर आएको र दाबी सही ठहरिएको बताइएको छ। प्रतिक्रियापछि डेटाबेसले नाम अद्यावधिक गर्न तयार भएको थियो।
वैज्ञानिक नामकरण र आनुवंशिक प्रमाण
सङ्खुवासभाको उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइने यो वनस्पति टाढाबाट हेर्दा गुलाबी रङका घण्टी आकारका फूलका कारण गुराँसझैं देखिन्छ। पात साना, बाक्ला र कडा हुने भए पनि नजिकबाट फूलको पुष्पपत्र र पुंकेसरको संरचना नियाल्दा गुराँसभन्दा भिन्न देखिने गरेको लेखकको भनाइ छ।
यस वनस्पतिलाई सन् २०११ मा अस्ट्रेलियन वनस्पतिविद् लिन्डली एलन क्रेभेनले डीएनए सिक्वेन्सिङको आधारमा ‘डिप्लोर्चे’ वंशबाट गुराँस वंशमा स्थानान्तरण गर्दै ‘रोडोडेन्ड्रन च्याम्बरलैनी’ नामकरण गरेका थिए। तर पछिल्ला अध्ययनले डिप्लोर्चेको डीएनए संरचना र यसको विकासक्रम गुराँससमूहसँग नमिल्ने देखाएका छन्। ‘बारकोडिङ मार्कर’ अध्ययनमा दुईबीच ९३ देखि ९६ प्रतिशतसम्म समानता देखिए पनि वनस्पति विज्ञानमा ४ देखि ७ प्रतिशतको आनुवंशिक भिन्नता नै फरक वंशको बलियो प्रमाण मानिन्छ। डीएनएको ‘आईटीएस’ खण्डमा समेत स्पष्ट आनुवंशिक दूरी भेटिएको बताइएको छ।
वनस्पतिको वैज्ञानिक नामकरण अन्तर्राष्ट्रिय वनस्पति नामकरण आचारसंहिता (आईसीबीएन) ले निर्देशित गर्छ। सोही नियमअनुसार पछिल्लो पटक प्रकाशित नामलाई स्वीकृत मानिने भएकाले ‘रोडोडेन्ड्रन च्याम्बरलैनी’ नाम केही समय आधिकारिक रूपमा प्रयोगमा रह्यो। ‘च्याम्बरलैनी’ भने प्रसिद्ध ब्रिटिस वनस्पतिविद् डेभिड फ्र्याङ्कलिन च्याम्बरलेनको गुराँस अध्ययनमा पुर्याएको योगदानको सम्मानमा राखिएको नाम हो।
नेपाली अभिलेखमा पनि सुधारको अपेक्षा
यसअघि नेपालमा प्रकाशित पुस्तकहरूमा पनि रोडोडेन्ड्रन च्याम्बरलैनीलाई नै गुराँसका रूपमा समावेश गरिएको थियो। सन् २०२१ मा प्रकाशित ‘अ ह्यान्डबुक अफ द फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल’ र सन् २०२२ मा प्रकाशित ‘प्लान्ट्स अफ नेपाल’ मा यो नाम भेटिन्छ। दुवै पुस्तकका मुख्य सम्पादकहरू नेपालको वनस्पति पहिचानमा मूर्धन्य वनस्पतिविद् भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय डेटाबेसकै अभिलेखका आधारमा उक्त नाम राखिएको अनुमान गरिएको छ।
गुराँसजस्ता जैविक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण वंशका नाममा हुने गडबडीले अनुसन्धानकर्ता र विद्यार्थीलाई भ्रमित तुल्याउने भन्दै ढिलै भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय अभिलेखमा आएको सुधारलाई सकारात्मक रूपमा लिइएको छ। अब यस्तै सुधार नेपाली पुस्तक र वनस्पति अभिलेखमा समेत हुनुपर्ने धारणा व्यक्त भएको छ।
