काठमाडौंको एक निजी विद्यालयमा कक्षा २ मा पढ्ने ७ वर्षे आरभको नतिजा र व्यवहार देखेर उनका अभिभावक स्तब्ध भएका छन् । शिक्षकहरूले आरभमा एकाग्रताको चरम कमी, कक्षामा ध्यान नदिने र घरका प्रयोगात्मक परियोजनाहरू पूरा नगर्ने समस्या औंल्याएका छन् । यो समस्या केवल आरभको मात्र नभई सहरी क्षेत्रमा बढ्दो डिजिटल जीवनशैली र आधुनिक शिक्षा प्रणालीको चपेटामा परेका धेरै बालबालिकाको साझा समस्या बनेको छ ।
आरभका अभिभावकले छोराको उज्ज्वल भविष्यका लागि महँगो शुल्क र अंग्रेजी माध्यमको विद्यालय रोजेका थिए, तर विद्यालयले साना बालबालिकालाई अत्यधिक गृहकार्य र जटिल परियोजनाको बोझ दिने गरेको छ । आरभकी आमा हरेक रात उसको गृहकार्य पूरा गराउन 'अंशकालीन शिक्षक' बन्न बाध्य छिन् । यस्तो अवस्था सहरी जीवन, एकल परिवार र कामकाजी अभिभावकत्वको बढ्दो अभ्यासका कारण सहर–सहरमा देखिएको छ ।
डिजिटल कोक्रो र बालबालिकामा पारेको असर
आधुनिक डिजिटल जीवनशैली, विशेषगरी 'स्क्रिन टाइम' को अत्यधिक प्रयोगले बालबालिकाको मस्तिष्क विकासमा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ । भाषा सिकाइ, संवेगात्मक सन्तुलन र ध्यानकेन्द्रित गर्ने क्षमतामा ह्रास आउँदा यसको प्रत्यक्ष असर विद्यालयको पढाइमा देखिन्छ । लैंगिक विषयविज्ञ इन्दु इन्दु पन्तका अनुसार, बच्चाहरू आफैं स्मार्टफोन किन्दैनन्, तर आमाबुवा नै उनीहरूलाई पहिलो पटक ग्याजेट उपहार दिने माध्यम बनिरहेका छन् ।
यसरी प्रविधिको अनियन्त्रित प्रयोगले बालबालिकामा साथीलाई जिस्काउने, होच्याउने, मानसिक रूपमा सताउने, अश्लील भाषा प्रयोग गर्ने जस्ता नकारात्मक व्यवहार देखिन थालेको छ । यी समस्या सुधार्न विद्यालय र घरबीच 'संयुक्त रूपमा' कदम चाल्नु आवश्यक छ ।
शिक्षक र अभिभावकको दोधार
यो चक्रव्यूहमा अभिभावक मात्र होइन, शिक्षक पनि उत्तिकै पेलिएका छन् । विद्यालयले राम्रो नतिजा देखाउन साना बालबालिकालाई बढी गृहकार्य दिने र अभिभावकलाई घरमा परियोजना बनाइदिनुपर्ने बाध्यता रहेको छ । अर्कोतर्फ शिक्षकहरू पढाउने, मूल्यांकन गर्ने, प्रतिवेदन बनाउने र सयौं अभिभावकका सन्देशको तत्काल जवाफ दिनुपर्ने मानसिक दबाबमा छन् । यसरी दुवै पक्ष अत्यधिक कार्यबोझले थिचिएपछि उनीहरूबीचको समन्वय 'झमेला' मा परिणत हुन पुगेको छ ।
समाधान: कुशल अभिभावकत्वतर्फ
इन्दु पन्तका अनुसार, केवल माया गर्ने 'असल' आमाबुवा हुनुभन्दा बच्चालाई जीवन जिउने कला सिकाउने 'कुशल' अभिभावक बन्नु आजको आवश्यकता हो । यसका लागि विद्यालय र घरबीचको दूरी मेटिनुपर्छ । विद्यालयले घरमा गर्न नसकिने खालका बोझिला परियोजनाको भार दिनु हुँदैन भने अभिभावकले बच्चालाई प्रविधिको दास बनाउनु हुँदैन ।
आमाबुवाले आफ्नो स्क्रिन टाइम घटाएर बच्चाका अगाडि सकारात्मक उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ । दिनको कम्तीमा आधा घण्टा सञ्चारका साधन बन्द गरेर बच्चासँग भुइँमा बसेर खेल्ने, कुरा सुन्ने वा कथा सुनाउने वातावरण बनाउनुपर्छ । घरमा खाना खाने ठाउँ र सुत्ने कोठामा प्रविधि निषेध गर्नुपर्छ ।
पुरस्कारको ढाँचा प्रलोभन (चकलेट, खेलौना) को सट्टा अनुभव र समयसँग जोड्नुपर्छ, जस्तै राम्रो कामको कदरमा हाइकिङ, पौडी सिकाउने वा भान्सामा सलाद काट्न जिम्मेवारी दिने । यसले बच्चामा आत्मनिर्भरता र निर्णय क्षमता बढाउँछ । साथै, बिग्रिएको खेलौना वा झगडा हुँदा आफैं सुल्झाउन सिकाउनुपर्छ र बच्चा रुँदा शान्त भई भावना व्यवस्थापन सिकाउनुपर्छ ।
जब अभिभावकले भौतिक सामानको सट्टा बच्चालाई समय, सीप र सही संस्कारको लगानी गर्छन्, तब विद्यालयको भार कम हुन्छ र घरमा शान्ति छाउँछ । यही नै आधुनिक शिक्षाको वास्तविक समाधान भएको पन्तको निष्कर्ष छ ।
