थारू समाजको श्रम शोषणको एउटा कालो अध्याय कमैया र कमलरी प्रथा हो। स्रोतका अनुसार थारू भाषामा काम गर्ने पुरुषलाई 'कमुइया' र महिलालाई 'कमलरिया' भनिन्थ्यो। तर पछि यी शब्द नेपालीकरण भएर 'कमैया' र 'कमलरी' भए। गैरसरकारी संस्था, राज्यका कागजात र सञ्चार माध्यमले यी नेपालीकृत शब्दलाई स्थापित गरे, जसले गर्दा मूल थारू शब्द हराउँदै गएका छन्।
स्रोतले एक हजुरआमाको कथा सुनाएको छ, जो कमलरी थिइनन् तर दैनिक मजदुरीका लागि गएकी एक बालिकाले जमिनदारहरूबाट शक्ति प्रदर्शन र अपमान सहनुपरेको थियो। जमिनदारहरू—देशरज्वा, गुरुंगवा, चौधरिया—नाम चलेका थिए। स्रोतका अनुसार यस्तो हिंसा र अपमानले उनको मन अस्थिर बनायो।
स्रोतले प्रश्न गरेको छ—यदि दैनिक ज्याला गर्ने बालिकालाई यति अपमान सहनुपर्यो भने, वर्षौंदेखि कमैया र कमलरी जीवन बिताएकाहरूले कति हिंसा र आघात भोगे होलान्? ती आघात आज पनि मुक्त कमैया र मुक्त कमलरीको शरीर र स्मृतिमा जीवित छन्।
आज पनि हजारौं मुक्त कमैया र मुक्त कमलरी समाजमा बसिरहेका छन्। स्रोतका अनुसार तिनीहरू खोला किनार, जंगल छेउ, बगरका छाप्रामा जीवन बिताइरहेका छन्। तिनीहरू विगतका पीडा भुल्न मुस्कुराउने प्रयास गर्छन्, तर परिस्थितिले दिँदैन। झरी पर्दा छाप्रो चुहिन्छ, काम नपाउँदा भोकै सुत्नुपर्छ। कागजमा तिनीहरू मुक्त भए पनि जीवनको आघातबाट मुक्त हुन सकेका छैनन्।