सन् २०२५ को सेप्टेम्बरमा काठमाडौंको एउटा सडकमा युवक प्रहरीको पानीको फोहोरा अगाडि उभिएका थिए । दस महिनापछि त्यही दृश्य भारतीय इन्स्टाग्राम फिडमा फ्यानआर्टका रूपमा पुग्यो, रङ परिवर्तन गरिएको थियो, क्याप्सन थियो — «लेट्स गो इन्डियन जेनजेड» ।
नेपाल र भारतबीचको सीमाबाट सबैभन्दा छिटो र सहज रूपमा पार हुने वस्तु अहिले इन्स्टाग्राम रिल भएको छ । बिरगन्ज हुँदै जाने वास्तविक निर्यात भन्सारमा अड्किन्छ, तौलिन्छ र कर तिरेर मात्र अघि बढ्छ । तर, एउटा रिल एक सेकेन्डमै भारत पुग्छ — न कुनै कर, न पारवहन सम्झौता, न रक्सौलमा कुनै जाँच ।
यस अनौपचारिक निर्यातको सबैभन्दा ठूलो फाइदा मेटा प्लेटफर्मलाई पुग्छ, रुपैयाँमा होइन, ध्यान र स्क्रिनटाइमका रूपमा । एउटा विश्लेषणात्मक लेखमा मेटालाई भारत-नेपालको भर्चुअल सीमाको सबैभन्दा कुशल तस्कर भनिएको छ, जसको मुख्य उत्पादन मिम र मिमका ढाँचा हुन् ।
मिमको सीमापार
सीमापार भएका मिमका कम्तीमा दुई प्रकार देखिएका छन् । एउटामा भारतीय क्रिएटर काठमाडौंका सडक र नागरिक चेतनाको तारिफ गर्दै आफ्नै देशको ‘कमजोरी’ देखाउँछन् । अर्कोमा नेपाली क्रिएटर पोखराको फुटपाथमा खाना पकाइरहेका भारतीय पर्यटकलाई देखाएर नेपाल फोहोर भएको सन्देश दिन्छन् । दुवैबाट आउने सन्देशले एउटै काम गर्छ — भारतीय क्रिएटर-पर्यटकका लागि पोखराजस्तो ठाउँ भ्रमणस्थल मात्र होइन, फिडको सन्दर्भ तस्बिर पनि बन्छ ।
गत वर्ष नेपालको प्रदर्शनमा ७६ जनाको मृत्यु भएको थियो । दिल्लीको जन्तर मन्तरमा भएको कोक्रोच जनता पार्टी (सीजेपी) प्रदर्शनमा लाठी, आँसुग्यास र हिरासत त भयो, २६ दिने भोक हडतालसमेत भयो, तर त्यहाँ कसैको ज्यान गएनन् । यद्यपि यसअघि नीट प्रश्नपत्र चुहावटका कारण दर्जनौं आत्महत्याका घटनालाई जोडिएको पनि त्यही लेखमा उल्लेख छ ।
प्रदर्शनकै क्रममा बनाइएको एउटा मिमले करिब २० लाख भ्युज पाएको थियो, र त्यही अडियो यस गर्मीमा भारतीय फिडमा समेत देखियो । पानीको फोहोरा अगाडिको ‘अरा सट’, जलिरहेको भवनको आकृति, सबवे सर्फर्स एडिट — यस्ता दृश्य पनि सीमापार भए । भारतीय युवाले नेपाली मिम प्रतिलिपि मात्र गरेनन्, त्यहाँको फुटेज पढेर सरकारविरुद्धको प्रदर्शनमा के-के चाहिन्छ भन्ने बुझेको लेखमा उल्लेख छ ।
पोशाक, प्रतीक र भाइरलताको अर्थतन्त्र
दुवै देशका मिमहरूको प्रकृति फरक थियो । नेपालमा ‘उपस्थिति’ नै सन्देश थियो — जहाँ नहुनु, त्यहाँ पुगेको शरीर कसरी फ्रेममा उतार्ने भन्ने मिम बने । भारतमा भने ‘बच्ने उपाय’ खोज्ने मिम बढी चले । एउटा मिम फिल्मी दृश्य शैलीमा यसरी बनेको थियो, मानौं नायकले नायिकालाई पानीको फोहोराबाट बचाउँदै राज्यको हिंसाबाट उन्मुक्ति दिलाइरहेको छ ।
जन्तर मन्तरमा सुपरम्यान, स्पाइडरम्यान र कम्तीमा एउटा टी-रेक्स देखिए । महात्मा गान्धीको भेषमा एक व्यक्तिलाई ‘वाइल्ड कार्ड इन्ट्री’ भन्ने क्याप्सनसहितको पोस्टले ६ लाख लाइक पायो । काठमाडौंमा खप्पर-हड्डी र परालको टोपीले प्रदर्शनकारीको पहिचान बनाएका थिए । जन्तर मन्तरमा परालको टोपी पाहुना जस्तो मात्र देखियो, मुख्य भाषा बन्न सकेन ।
यस प्रवृत्तिलाई ‘अरा फार्मिङ’ भनिन्छ । आक्रोशित पोशाक ट्रेन्ड हुन्छ, ट्रेन्डले आकर्षण बढाउँछ, आकर्षणले अर्को भिड ल्याउँछ — यो चक्र आन्दोलनका लागि पनि उपयोगी हुन्छ । तर, जन्तर मन्तरमा प्रणालीले वर्षौंदेखि असफल पारेको पुस्ताको आक्रोश महोत्सवजस्तो देखियो, र महोत्सव खिच्न आउनेहरूका लागि त्यो दृश्य ‘यही त चाहिएको’ जस्तो बन्यो ।
भाइरलता अब सामाजिक हैसियत मात्र होइन, काम गर्ने आर्थिक औजार पनि भएको छ । जेन-अल्फा पुस्ताका बालबालिका भ्लगर, युट्युबर वा गेमर बन्न चाहन्छन् भन्ने बुझाइ छ । रंगीन रेनकोट लगाएर स्कुलबाट फर्किएका तीन नेपाली बालबालिकाको टिकटक भिडिओ भाइरल भएपछि उनीहरूलाई छात्रवृत्ति दिइएको लेखमा उल्लेख छ । यसरी भाइरल हुने लोभले युवालाई क्यामेरा अगाडि नाच्न र लाइभक्याममा अनौठा कुरा गर्नसम्म तान्छ । गत महिनाको संसद मार्ग मार्च वा गत वर्षको बानेश्वर प्रदर्शनको कारण यही थियो भन्ने होइन, तर यो भावना पनि त्यही मिश्रणको हिस्सा थियो ।
बलिको राजनीति र फरक अन्त्य
भारतमा ‘कोक्रोच’ पहिचान कसरी बन्यो भन्ने पनि प्रतीकात्मक छ । भारतका प्रधान न्यायाधीशले बेरोजगार युवालाई साँठी र परजीवी भनेपछि भोलिपल्ट ‘मैं भी कोक्रोच’ भन्ने ग्राफिक सार्वजनिक भयो, र चार दिनभित्रै त्यस खाताका फलोअरको संख्या भाजपाभन्दा बढी पुग्यो । धर्म, जात, क्षेत्र र भाषाभन्दा फरक यो पहिचान लिन केवल अनलाइन भए पुग्छ । नेपालमा ‘नेपो किड’ भनेर युवाले शीर्ष वर्गलाई इंगित गर्ने प्रयोग गरेका थिए, तर भारतमा प्रधान न्यायाधीशको आरोपलाई युवाले समातेर लगाइदिए ।
दुई आन्दोलनको परिणाम फरक हुनुको मुख्य कारण नेतृत्वहीनता मानिएको छ । जसको टाउकोमा कोही हुँदैन, त्यो आन्दोलनसँग वार्ता गर्न सकिँदैन — उसलाई झेल्नु वा भाग्नु मात्र बाँकी हुन्छ, र केपी ओली भागे । भारतको सीजेपीको आफ्नै संस्थापक, घोषणापत्र र नाम चिनिएका प्रवक्ता छन् । २४ जुलाईमा उनीहरू दुई केन्द्रीय मन्त्रीसँग वार्तामा बसे, २५ जुलाईमा शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानले राजीनामा दिए र त्यही साँझ आन्दोलन घर फर्कियो ।
राज्यको तयारीमा पनि भिन्नता छ । नेपालले प्रदर्शनअघि २६ प्लेटफर्म नै ब्लक गरेको थियो । भारतले एउटा खाता रोक्दा ठीक अर्को दिन ‘कोक्रोच इज ब्याक’ भन्ने नयाँ खाता आइसकेको थियो । २०२४ मा ढाका र २०२५ मा काठमाडौंको घटनाबाट दिल्लीले जेनजेड आन्दोलनलाई बेठिक तरिकाले सम्हाल्दा त्यो विद्यार्थी आन्दोलनमा सीमित नरहने पाठ सिकेको र सोहीअनुसार प्रहरी तयारी गरेको ठहर लेखमा छ ।
रेने गिरारको ‘बलि’ सिद्धान्तउपर पनि लेखले प्रकाश पारेको छ । गाउँको सडक पहिलो मनसुनमै बिग्रिँदा जिल्ला इन्जिनियर निलम्बित हुन्छन्, तर वर्षौंदेखि ठेक्का पाउँदै आएको ठेकेदार अर्को वर्ष फेरि बोलकबोलमा सहभागी हुन्छ — आक्रोशलाई व्यक्तिमा मोड्नु, प्रणालीतर्फ नलैजानु नै बलिको काम हो । यही आधारमा राष्ट्रिय परीक्षण एजेन्सीजस्तो संरचनालाई मिम गर्न सकिन्छ, तर उसलाई बलि दिन सकिँदैन । मन्त्रीलाई बलि दिन सकिन्छ, र भयो पनि । तर, धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामाले २.२ मिलियन विद्यार्थीलाई एउटै परीक्षा दुई पटक बस्नु परेको समस्या समाधान हुँदैन । राजीनामा रसिद हो, सुधार होइन भन्ने निष्कर्ष लेखले निकालेको छ ।
नेपालले तीन दिनमै बलि पायो । संसदमा आगजनी भयो, मृतकको अन्त्येष्टि गरियो, र दक्षिण एसियामै फेसबुकमा सबैभन्दा अब्बल मानिने प्रधानमन्त्री चुनियो । तर, दस महिना बित्दा पनि सडकमा उतार्ने गुनासो यथावत् छ । भारतीय जेनजेडलाई लेखले सुझाव दिएको छ — लहर चढ्नुहोस्, तर अर्को ट्रेन्ड होइन, अर्को परीक्षा चक्र हेर्नुहोस् ।