२१औं शताब्दीको चौथो दशकसम्म आइपुग्दा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) मानव विकास र आर्थिक रूपान्तरणको प्रमुख प्रविधिगत शक्ति बनेको छ। विशेषगरी प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षामा एआईको प्रयोगले शिक्षण, सिकाइ, मूल्याङ्कन र सीप विकासका परम्परागत ढाँचामा गुणात्मक परिवर्तन ल्याइरहेको छ। श्रमबजारले पनि शैक्षिक प्रमाणपत्र मात्र नभई प्रविधि प्रयोग गर्न सक्ने, समस्या समाधान गर्ने, सिर्जनशील र निरन्तर नयाँ सीप सिक्न सक्षम जनशक्तिको माग गरिरहेको छ।
व्यक्तिगत सिकाइ र भर्चुअल सिमुलेसन
एआईले प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाइको शैली, बौद्धिक क्षमता, रुचि र कमजोरीलाई विश्लेषण गरी सोही अनुसार पाठ्यक्रम, सिकाइ सामग्री र मूल्याङ्कनलाई अनुकूल बनाउने क्षमता राख्छ, जसलाई व्यक्तिगत सिकाइ भनिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नो गतिमा सिक्न अवसर दिन्छ। साथै, एआई सञ्चालित भर्चुअल सिमुलेसनले विद्यार्थीलाई वास्तविक कार्यस्थल जस्तै डिजिटल वातावरणमा जोखिमरहित रूपमा पटक–पटक अभ्यास गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। प्राइस वाटर हाउस कुपर्सका अनुसार, भर्चुअल र एआईमा आधारित इमर्सिभ प्रशिक्षण प्रयोग गर्ने शिक्षार्थीहरूले परम्परागत कक्षाकोठाको तुलनामा चार गुणासम्म छिटो सीप आर्जन गरेका छन्।
श्रमबजार विश्लेषण र भविष्यका सीप
एआईले लाखौं रोजगारीका विज्ञापन, उद्योगका प्रवृत्ति र नयाँ प्रविधिको विकासको विश्लेषण गरी भविष्यमा कुन सीपको माग बढ्नेछ भन्ने पूर्वानुमान गर्न सक्छ। विश्व आर्थिक मञ्चको एक अध्ययनले सन् २०३० सम्म प्रविधिका कारण करिब १७ करोड नयाँ रोजगारी सिर्जना हुने र करिब ९ करोड २० लाख परम्परागत रोजगारी विस्थापित हुनसक्ने अनुमान गरेको छ। उक्त प्रतिवेदनले एआई, बिग डेटा, साइबर सुरक्षा, डिजिटल साक्षरता र विश्लेषणात्मक सोचलाई भविष्यका सबैभन्दा आवश्यक सीपका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास
चीन, दक्षिण कोरिया, सिङ्गापुर, संयुक्त राज्य अमेरिका र जापानजस्ता देशहरूले प्राविधिक शिक्षामा एआईको व्यापक प्रयोग गरिरहेका छन्। चीनले भर्चुअल रियालिटी र एआई सञ्चालित सिमुलेसनको प्रयोग गरी प्रयोगशाला लागत घटाउँदै सिकाइलाई सुरक्षित बनाएको छ। दक्षिण कोरियाका प्राविधिक कलेजमा एआई ट्युटर र च्याटबोट प्रयोग भइरहेको छ। सिङ्गापुरको इन्स्टिच्युट अफ टेक्निकल एजुकेसन (आईटीई) ले एआई, डिजिटल ट्विन र सिमुलेसनमार्फत एभिएसन, रोबोटिक्स र स्मार्ट म्यानुफ्याक्चरिङको तालिम दिइरहेको छ। यी देशहरूको अनुभवले एआईको प्रयोगले तालिमको लागत घटाउने, दुर्घटना जोखिम न्यून गर्ने र सिकाइको गुणस्तर सुधार गर्ने देखाएको छ।
नेपालका चुनौती र अवसर
नेपालको सन्दर्भमा एआईको प्रभावकारिता प्रविधिको उपलब्धताभन्दा पनि त्यसलाई उपयोग गर्ने प्रणालीको क्षमतामा निर्भर गर्दछ। शिक्षा प्रणाली र श्रमबजारबीचको कमजोर सम्बन्ध, पुराना पाठ्यक्रम, सीमित प्रयोगशाला, अपर्याप्त उपकरण र दक्ष प्रशिक्षकको अभाव मुख्य चुनौती हुन्। युनेस्कोको प्रतिवेदनले डिजिटल पूर्वाधार र पहुँचको असमानतालाई सम्बोधन नगरे शिक्षामा असमानता अझ बढ्न सक्ने चेतावनी दिएको छ। त्यसैले एआईको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि आधुनिक पाठ्यक्रम, गुणस्तरीय डिजिटल पूर्वाधार, प्रशिक्षित शिक्षक, उद्योग–शिक्षालय साझेदारी र स्पष्ट नैतिक मापदण्ड आवश्यक छ। अन्यथा, एआई केही शहरी संस्थामा सीमित आधुनिक प्रविधि बनेर रहनेछ।
