सुर्खेतको कोपिला भ्याली विद्यालयले कक्षाकोठाभित्रको किताबी सिकाइलाई मात्र भरपर्दो नमानी आफ्नो सम्पूर्ण क्याम्पसलाई जीवन्त प्रयोगशालाका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ। त्यहाँ विद्यार्थीहरू दैनिक रूपमा वातावरण संरक्षण र खाद्य सुरक्षासँग जोडिएका वास्तविक समस्या समाधानमा सहभागी हुन्छन्।
विद्यालयको एकीकृत दिगोपन कार्यक्रमले हातले छुने व्यावहारिक सिकाइलाई नवीकरणीय ऊर्जा, शून्य फोहोर पूर्वाधार र सामुदायिक साझेदारीसँग जोडेको छ। यसबाट विद्यार्थीले व्यावहारिक सीप, वातावरणीय उत्तरदायित्व र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्नुका साथै दिगो खाद्य प्रणाली र लचिलो समुदाय निर्माणमा योगदान पुर्याउने विद्यालयको अनुभव छ।
पाठ्यपुस्तक र रटाइमा आधारित परम्परागत शिक्षाले जटिल वैज्ञानिक अवधारणालाई सिकाउन सक्छ, तर बालबालिका बाहिर निस्केर माटो छाम्ने, आफ्नै खाना उब्जाउने, जनावरको हेरचाह गर्ने र भौतिक प्रणाली प्रत्यक्ष अवलोकन गर्ने अवसर पाउँदा ती अवधारणा तुरुन्तै वास्तविक बन्ने गर्छन्।
हरित पूर्वाधार नै अनुभवात्मक कक्षाकोठा
कोपिला भ्यालीको भौतिक क्याम्पस नै एउटा अनुभवात्मक कक्षाकोठाका रूपमा काम गर्छ। राममेड अर्थ प्रविधिका पर्खालले प्राकृतिक रूपमा तापक्रम सन्तुलित राख्छन्, सौर्य प्यानलबाट नवीकरणीय ऊर्जा उत्पादन हुन्छ र वर्षायामको पानी सङ्कलन गर्ने ट्याङ्कीले परिसरको आवश्यकता पूरा गर्छ।
फोहोर पानीलाई समेत पुनःप्रयोग गरिन्छ — सिङ्कबाट निस्कने ग्रे वाटरले शौचालय फ्लास गर्छ, त्यसपछि त्यही पानीलाई फेरि फिल्टर गरेर बालीनाली सिञ्चाइ गरिन्छ। यसरी विद्यार्थीले हरित प्रविधिबारे पढेर मात्र बस्दैनन्, त्यसैभित्र हिँड्ने, यसको संयन्त्र अवलोकन गर्ने र स्मार्ट डिजाइनबाट प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण सम्भव छ भन्ने सिक्ने अवसर पाउँछन्।
यस्तो पूर्वाधारले कठोर शैक्षिक मापदण्ड र स्टेम (विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ, गणित) सीपसँगै सक्रिय प्रयोगको आधार तयार गरेको छ। कक्षा १–७ का लागि रहेको बगैंचा पाठ्यक्रममा विद्यार्थीहरूले आफ्नै खेती प्लटको जिम्मेवारी लिन्छन्। मकै र काउलीजस्ता बाली रोप्नेदेखि भित्र्याउनेसम्मको अवधिमा उनीहरूले कृषिको पूरै जीवनचक्र अनुभव गर्छन्।
“४५ मिनेटको कक्षामा सबै विद्यार्थीलाई अर्थपूर्ण बगैंचा गतिविधिमा सहभागी गराउनु चुनौतीपूर्ण हुन्छ। सामग्री र गतिविधि पहिल्यै तयार पारेर शिक्षकहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्... कक्षाकोठाको सिद्धान्त र व्यावहारिक बगैंचा पाठबीचको सम्बन्ध सुदृढ पार्दा सिकाइ अझ आकर्षक, प्रभावकारी र अर्थपूर्ण हुन्छ।” — दुर्गा बहादुर रोका, वरिष्ठ बगैंचा शिक्षक
परम्परागत विधि र नयाँ प्रणालीबीच विद्यार्थी अनुसन्धान
बगैंचा अभ्यासभन्दा माथि उठेर विद्यार्थीहरू स्थानीय कृषि विज्ञहरूसँगै वैज्ञानिक अनुसन्धानमा पनि सहभागी हुन्छन्। गत वर्ष उनीहरूले साझेदार किसान सहकारी सना किशनका साना किसानहरूसँग मिलेर धान खेतीको परम्परागत विधि र सिस्टम अफ राइस इन्टेन्सिफिकेसन (एसआरआई) विधिबीच तुलनात्मक अध्ययन गरेका थिए।
कक्षा ९ का विद्यार्थीले व्यावसायिक विज्ञान एकाइअन्तर्गत ओइस्टर मशरूम खेती गर्छन् भने कक्षा ११ का व्यवसाय अध्ययनका विद्यार्थीले क्याम्पसमै वास्तविक कृषि व्यवसायका मोडेलहरूबारे सिक्छन्। यो केवल गृहकार्य पूरा गर्ने विषय होइन — उनीहरू जलवायु-लचिलो अभ्यासहरूको परीक्षण गर्दै वास्तविक उत्तर खोज्ने काममा जुट्छन्।
“बालबालिका कृषि क्रियाकलापमार्फत माटोसँग जोडिँदा उनीहरूले कक्षाकोठाबाहिरको वास्तविक संसार चिन्न पाउँछन् र कृषिलाई मूल्य दिन थाल्छन्।” — तारा चौधरी, सना किशन किसान समूहकी सदस्य
कक्षा ९ की छात्रा मनिषा भन्छिन्, “कोपिला भ्यालीको व्यावहारिक बगैंचा पाठले सिकेका कुरा व्यवहारमा उतार्न मद्दत गर्यो। मेरो परिवार कृषिमा संलग्न भएकाले म खाली समयमा उहाँहरूलाई सहयोग गर्न सक्छु र हाम्रो कृषि अभ्यास सुधार्न योगदान गर्न सक्छु।”
समुदायबाट अलग्गिएको शिक्षा समग्र हुन नसक्ने मान्यतासहित कोपिला भ्यालीका विद्यार्थीले आदिवासी किसानसँगै सिक्ने, स्थानीय बीउ संरक्षणबारे अध्ययन गर्ने र स्थानीय मौरीपालन अभ्यास अवलोकन गर्ने अवसर पाउँछन्। यसले परम्परागत पारिस्थितिक ज्ञानप्रति सम्मान, प्रकृति र मानिसप्रति सहानुभूति तथा आधुनिक पुनरुत्पादक विज्ञानको सिकाइ हुने विद्यालयको अनुभव छ।
कोपिला भ्याली विद्यालय, सुर्खेतका कृषि अधिकृत साप्कोटाका अनुसार आगामी पुस्ताले विश्वव्यापी वातावरणीय चुनौती सामना गर्नुपर्ने भएकाले विद्यार्थीलाई चार पर्खालभित्रै परिभाषा रटाइरहन उपयुक्त छैन। क्षेत्र वा बजेट जस्तोसुकै भए पनि हरेक विद्यालयसँग आफ्नो परिसरलाई सक्रिय सिकाइस्थल बनाउने स्थानीय स्रोत उपलब्ध हुने उनले बताएका छन्। क्याम्पसलाई जीवन्त प्रयोगशाला बनाउँदा वातावरणीय स्याहार सिकाउने मात्र नभई युवा पुस्तालाई त्यही व्यवहारमा बाँच्न तयार पार्ने उनको भनाइ छ।
