चितवनको बरन्डाभार जंगलभित्र रहेको बाटुली पोखरी यतिबेला घोँगीफोर गरुडको व्यस्त बस्ती बनेको छ। पानीमा उभिएका मृत रुखका हाँगाहाँगामा सयौं गुँड देखिन्छन्, जसमा केहीमा बचेरा पनि निस्कन थालेका छन्।
गुँड संख्यामा उल्लेख्य वृद्धि
बर्ड एजुकेसन सोसाइटीका सदस्य गजेन्द्र पोखरेलले सोमबार त्यस क्षेत्रको अनुगमन गरे। उनका अनुसार २०८१ सालमा त्यहाँ ४१० वटा गुँड थिए, जुन गत वर्ष बढेर ४७८ पुगेको थियो। यस वर्षको गणना अझै पूरा नभए पनि गुँड बनाउने क्रम जारी रहेको उनले बताए। पोखरेलका अनुसार केही गुँडमा बचेरा पनि देखिएका छन्, जसले प्रजनन सफल भइरहेको संकेत गर्दछ।
किसानको साथी चरा
अंग्रेजीमा एसियन ओपनबिल भनिने घोँगीफोर गरुडको मुख्य आहार घोँगी हो। यसले साना सर्प, भ्यागुता, माछा र अन्य कीराहरू पनि खान्छ। यो चरा किसानको मित्र मानिन्छ, किनकि यसले फसल नष्ट गर्ने घोँगी नियन्त्रण गर्छ। यद्यपि, खेतबारीमा प्रयोग हुने रासायनिक मल र विषादीले आहारमा असर पारेको संरक्षणकर्मी पोखरेलले जनाए। उनले भने, 'आहारा पाइने तर मानिसको चाप कम हुने स्थानमा मात्र यसले गुँड बनाउँछ। त्यसैले बाटुली पोखरी यसको रोजाइमा परेको हो।'
नदी सिमसार संरक्षण अभियानमा सक्रिय अपिल घिमिरेका अनुसार स्थानीय किसानहरूले सिँचाइका लागि सानो पोखरी संरक्षण गरेको थिए। पछि त्यहाँ पानी जम्दै जाँदा रुखहरू मरे र मरेका रुखमा घोँगीफोरले गुँड बनाउन थालेको पाँच–छ वर्ष भएको छ। पानीले घेरिएका रुखमा गुँड हुँदा सर्प र अन्य शत्रुबाट बचेरा जोगाउन सहज हुने संरक्षणकर्मीहरू बताउँछन्।
अन्य क्षेत्रबाट विस्थापित
चरा संरक्षणकर्मी टीका गिरीका अनुसार पहिले घोँगीफोर गरुडले निकुञ्जको लामिताल क्षेत्र र टिकौली आडका तालमा प्रशस्त गुँड बनाउँथे। तर पछिल्लो समय यो बाटुली पोखरीमा सीमित हुँदै गएको छ। भाले र पोथी मिलेर गुँड बनाउने र बच्चा हुर्काउने यो चराले सेप्टेम्बर–अक्टोबर अर्थात् मध्य असोजसम्म बचेरा उडाइसक्ने गरेको पोखरेलले जानकारी दिए। बाटुली पोखरी सदरमुकाम भरतपुरदेखि करिब १२ किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित छ।
