ब्राजिलियन अधिकारीहरूले गत नोभेम्बर २०२५ मा इन्टरपोलको सहयोगमा मादेइरा नदीमा अवैध सुन खानीमा प्रयोग भइरहेका २७७ वटा ड्रेज निष्क्रिय पारे। ती ड्रेजको मूल्य करिब ६८ लाख अमेरिकी डलर रहेको अधिकारीहरूले जनाए। यो कारबाहीले अमेजनको व्यस्त खानी क्षेत्रमा ठूलो धक्का पुर्याए पनि प्रभाव अस्थायी रहने अनुमान गरिएको छ, किनकि मेसिनरी सजिलै बदल्न सकिन्छ र खानी सञ्चालक अन्यत्र सर्न सक्छन्।
अमेजन माइनिङ वाचको उपग्रह अनुगमनले अमेजन वर्षावनमा सुन खानी द्रुत गतिमा फैलिरहेको देखाएको छ। २०२५ मा कुल ३७ हजार हेक्टरभन्दा बढी नयाँ खानी क्षेत्र पत्ता लागेको छ, जसमध्ये २२२ संरक्षित क्षेत्र र आदिवासी भूभागमा १४ हजार हेक्टर रहेको छ। यी क्षेत्रमा खानी सामान्यतया प्रतिबन्धित भएकाले धेरैजसो गतिविधि अवैध हुन सक्ने ठहर गरिएको छ।
सुनको मूल्य र केन्द्रीय बैंकको भूमिका
अवैध खानीको तत्काल कारण कमजोर नियमन र अवैध सुनको सहज आपूर्ति श्रृंखला हो। तर मुख्य प्रोत्साहन विश्व बजारमा सुनको मूल्यमा आएको उल्लेखनीय वृद्धि हो। सन् २०२५ मा लन्डन बेन्चमार्क मूल्य प्रतिऔंस ३ हजार ४ सय ३१ डलर थियो, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा ४४ प्रतिशत बढी हो। फेब्रुअरी २०२६ मा सुनको मूल्य प्रतिऔंस ५ हजार ६ सय डलरभन्दा माथि पुगेको थियो, जबकि दुई दशकअघि औसत मूल्य ६ सय ४ डलर थियो।
केन्द्रीय बैंकहरूको खरिदले मूल्य वृद्धिलाई थप बल पुर्याएको छ। पछिल्लो चार वर्षमा उनीहरूले वार्षिक औसत १ हजार मेट्रिक टन सुन खरिद गरेका छन्, जुन अघिल्लो दशकको औसतभन्दा दोब्बर हो। सन् २०२६ को वर्ल्ड गोल्ड काउन्सिलको सर्वेक्षणमा सहभागी ८९ प्रतिशत रिजर्भ प्रबन्धकहरूले आगामी वर्षमा आधिकारिक सुन भण्डार बढ्ने अपेक्षा गरेका छन्। यद्यपि, केन्द्रीय बैंकले प्रत्यक्ष रूपमा अवैध खानीलाई वित्तपोषण नगरे पनि मूल्य मार्फत बजार संकेत पुर्याउने रिमोट क्षेत्रका खानीहरू आकर्षित हुने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
अपराधी समूहको संलग्नता
अवैध सुन व्यापारमा संगठित अपराध समूहको प्रवेश बढेको छ। ब्राजिलियन संघीय सरकारी वकिल आन्द्रे लुइज पोरेकाका अनुसार प्रिमेइरो कोमान्डो दा क्यापिटल (पीसीसी) र कोमान्डो भर्मेल्हो जस्ता ठूला गिरोहहरूले करिब १५ मिलियन रियास (लगभग २९ लाख डलर) मूल्यका ड्रेज खरिद गर्न सक्छन्। ब्राजिलियन फोरम अन पब्लिक सेफ्टीका अनुसार यी समूहहरू क्षेत्रका ७७२ मध्ये ३४४ नगरपालिकामा सक्रिय छन्, जुन एक वर्षअघिको २६० भन्दा बढी हो। उनीहरूले लागूऔषध तस्करीको मार्ग र मनी लान्ड्रिङ प्रणाली प्रयोग गर्छन्। कोलम्बियाको नेसनल लिबरेशन आर्मी (ईएलएन) पनि कोलम्बिया-भेनेजुएला सीमामा खानी क्षेत्रबाट राजस्व संकलन गर्छ।
सुनको अवैध व्यापारलाई मनी लान्ड्रिङ गर्न सहज मानिन्छ। संयुक्त राष्ट्र संघीय लागूऔषध तथा अपराध कार्यालयको मूल्यांकनले अवैध सुनलाई कानुनी खानीको रूपमा देखाउन सकिने र झुटो चलानी मार्फत रिफाइनरीसम्म पुर्याउन सकिने उल्लेख गरेको छ। ब्राजिल, कोलम्बिया र पेरुले मात्र सन् २०२४ मा २३० मेट्रिक टन सुन उत्पादन गरेका थिए भने अमेजनका आठ देशको कुल उत्पादन ३२९ मेट्रिक टन थियो।
वातावरणीय क्षति
सुन खानीले गाईवस्तु पालन र कृषिको तुलनामा कम वन विनाश गरे पनि यसले संवेदनशील क्षेत्रमा धेरै क्षति पुर्याउँछ। अमेजन माइनिङ वाचले सन् २०१८ देखि २०२५ सम्म खानीको कुल क्षेत्र ४ लाख ९६ हजार हेक्टर पुगेको अनुमान गरेको छ। सबैभन्दा ठूलो खतरा पारामा पर्ने पारो हो, जसले हावा र पानीमा मिसिएर माछामा संचय हुन्छ र टाढाका समुदायमा पुग्छ। टापाजोस बेसिनको एक अध्ययनले वार्षिक कम्तीमा २.५ मेट्रिक टन पारो रिलिज हुने अनुमान गरेको छ। साथै प्रति किलोग्राम सुन उत्पादनमा करिब १६ मेट्रिक टन कार्बन डाइअक्साइड बराबरको उत्सर्जन हुने बताइएको छ।
समाधानको खोजी
पुलिस कारबाहीले मेसिनरी नष्ट गरे पनि ठूला सञ्जाल तोड्न मुस्किल छ। अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूले सुन खरिद गर्ने कम्पनीहरूमाथि कडा अनुगमनको आवश्यकता औंल्याएका छन्। सुनको उत्पत्ति र लाभकारी स्वामित्व पहिचान गर्नुपर्ने, घोषित उत्पादनलाई यथार्थ क्षमतासँग तुलना गर्नुपर्ने, र सानो खानीले अस्वाभाविक ठूलो परिमाण रिपोर्ट गर्दा अनुसन्धान गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ। मनी लान्ड्रिङ विरुद्धको कानुनमा वातावरणीय अपराध समावेश गर्नुपर्ने र वित्तीय जाँचमा ईन्धन र मेसिनरीजस्ता सेवा आपूर्तिकर्तालाई पनि समेट्नुपर्ने धारणा राखिएको छ। केन्द्रीय बैंकहरूले पनि खरिद नीतिमा आपूर्ति श्रृंखला पारदर्शिता र रिफाइनरीहरूको अनिवार्य अडिट गर्नुपर्ने सिफारिस गरिएको छ।