यसै वर्ष २६ अगस्टमा आएको भोटेकोशी बाढीलाई ‘हिमाली सुनामी’ भनिएको छ र यो पछिल्ला समयमा देशले भोगेका सबैभन्दा भयावह विपद्मध्ये एक मानिएको छ। यस बाढीमा १,५०० भन्दा बढी मानिसको ज्यान गयो र केही अझै बेपत्ता छन्। धेरैले पूर्वसूचना बेवास्ता गरेकाले जनधनको क्षति यति ठूलो भएको बताइन्छ। त्यसको लगत्तै ११ अक्टोबरमा बूढीगण्डकी नदीमा अर्को विनाशकारी बाढी आयो। तर सरकारले जारी गरेको पूर्वसूचनाप्रति तत्काल सतर्कता अपनाइएकाले सो बाढीमा कुनै जनधन हानि भएन।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (एनडीआरआरएमए)ले भोटेकोशी र बूढीगण्डकी दुवै बाढीको उद्धार चरण समाप्त भएको घोषणा गरी पुनर्निर्माणमा हात हालेको छ। यो पुनर्निर्माण परम्परागत अभ्यासबाट फरक हुनुपर्ने र जलवायु–अनुकूल योजना तथा निर्माण विधि अँगाल्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। बदलिँदो जलवायु अवस्थाप्रति उच्च संवेदनशीलता देखाउने गरी योजना र निर्माण गरिनुपर्ने अपेक्षा छ।
बाढी कसरी आयो
दुई विपद्को प्रकृति उस्तै रहेको पाइन्छ। भोटेकोशी बाढीका हकमा लाङटाङ हिमालको उत्तरी काखबाट एउटा विशाल चट्टानको पिण्ड आफ्नो मूल चट्टानबाट छुट्टियो। त्यति ठूलो पिण्डको गति नै रिक्टर स्केलमा ५.२ म्याग्निच्युडको भूकम्प जाने कारण बन्यो। उक्त पिण्ड ल्हिन्डे खोलामा अत्यधिक वेगसहित ठोक्किँदा प्रचुर ताप उत्पन्न भयो, हिउँ पग्लियो र मलबा मिसिएको पानी तल्लो तटतिर बग्दै ‘हिमाली सुनामी’ को रूप लियो।
एनडीआरआरएमएको अध्ययनअनुसार बूढीगण्डकीको हकमा पनि उस्तै घटना भयो। श्यरा र चामरा हिमशृंखलाबीच बग्ने उड्लिङ खोलाको माथिल्लो भागमा ५,५०० मिटर उचाइमा रहेको ठूलो चट्टानको पिण्ड अलग्गियो। ११ अक्टोबर बिहान ४:२० बजे भएको यो घटनाले ३.५ म्याग्निच्युडको भूकम्प गरायो। उक्त पिण्ड उड्लिङ र श्यार नदीको संगममा ठोक्किएपछि विशाल मलबायुक्त बाढी उच्च वेगले बग्दै बाटोमा परेका सबै कुरा बगाएर लग्यो।
हिमाली पर्वत हिउँ, चट्टान र माटोको मिश्रण हो। तापक्रम बढ्दा पर्माफ्रोस्ट पग्लिने प्रक्रियासँगै हिउँ पनि पग्लिन्छ, जसले पर्वतीय ढलानका केही भाग अस्थिर बनाई छुट्टिन सक्छ र विशाल पहिरो तीव्र गतिमा तल्लो क्षेत्रतिर बग्छ। थामे, भोटेकोशी र बूढीगण्डकीका बाढी नजिकनजिकै आएका छन्, जसले भविष्यमा यस्ता घटना अझ बढ्ने संकेत गर्छ।
इतिहासले देखाएका पाठ
विपद्पछि सहरहरूले योजना र निर्माणको नयाँ बाटो अपनाएका इतिहासका उदाहरण छन्। पहिलो शताब्दीमा रोममा गएको महाअग्नि त्यसको एक उदाहरण हो, जुन सम्राट नीरोको शासनकालमा भएको थियो। अग्निपछि नीरोले सडक फराकिला बनाउनुका साथै निर्माणमा काठको सट्टा ढुंगा र संगमरमरको प्रयोग गर्न लगाए। त्यसपछि रोम खरानीबाट उठेर संगमरमरको सहर बनेको भनिन्छ।
सन् १६६६ मा लन्डनमा गएको महाअग्निपछि पनि सडक फराकिला पारियो र काठको सट्टा ढुंगाको प्रयोग बढाइयो। नेपालमै पनि १९३४ को भूकम्पपछि न्यूरोडको स्वरूप बदलियो, जहाँ फराकिला सडक र एकरूपी अनुहार भएका भवन बने।
पुर्खाको ज्ञान र तराईका प्रविधि
यस्तो अवस्थामा आदिवासी तथा स्थानीय ज्ञानले महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ। हाम्रा पुर्खाले बस्ती कसरी बसाले र भवन कसरी बनाए भन्ने विषय गम्भीर अध्ययनको विषय हो। उनीहरूले प्राकृतिक ढलानको स्वरूपअनुसार भवन राख्ने ‘अर्गानिक प्लानिङ’ को सिद्धान्त अपनाएको देखिन्छ। नेपालका पहाडी क्षेत्रमा साना कर्सा र भिरालो जमिन हुने भएकाले त्यही सीमितताअनुसार साना भवन बनाइए।
भारतको चण्डीगढ वा नेपालको तिकापुरजस्तो सीधा रेखा वा ग्रिडमा आधारित योजना उनीहरूले अपनाएनन्। जयपुर, भारतको ‘गुलाबी सहर’ अवलोकन गरेपछि दिल्लीजंग थापाले प्रस्तर ढाँचामा बसालेको राजविराजको योजनाको पनि उनीहरूले अनुकरण गरेनन्। सिंहदरबारजस्ता राणा दरबारको डिजाइनमा समेटिएका बारोक योजनाका तत्व पनि उनीहरूले अपनाएनन्। बस्तीको आकारमा चौतारा कोसेढुंगा बन्थे, बाटोको भूमिका प्रमुख हुन्थ्यो र चोकहरू प्रायः मन्दिरले चिनाउँथे। आधुनिक सहरी योजनाको अर्थमा छुट्टै जिल्ला भन्ने संरचना त्यति थिएन, किनकि भिरालो भूभागले यस्तो विस्तृत योजनालाई खासै ठाउँ दिँदैनथ्यो।
भवन निर्माणमा परम्परागत निर्माताले जग, भित्ता र छानाका लागि ढुंगाजस्ता जलवायु–अनुकूल सामग्री प्रयोग गर्थे। भुइँको जोइस्ट र बाइन्डरका लागि काठ प्रयोग हुन्थ्यो। यी सामग्रीलाई औद्योगिक प्रशोधन न्यून चाहिन्थ्यो र परम्परागत रूपमा तिनको कार्बन फुटप्रिन्ट कम थियो।
तराईमा पनि जलवायु–अनुकूल निर्माण प्रविधि अनादिकालदेखि प्रयोग हुँदै आएका छन्। तर यस्ता परम्परागत प्रविधिलाई वैज्ञानिक रूपमा मूल्यांकन गरेर मात्र उपयुक्त सुरक्षा र कार्यसम्पादन मापदण्ड पूरा गरेमा अँगाल्नुपर्छ। तराईमा प्रयोग हुने दुई यस्ता प्रविधि हुन् — बाँसबलेवाल भित्ता र बाँस ग्रिड भुइँ। पहिलो आवासीय भवनमा प्रयोग भएको छ भने दोस्रो मेलाहरूमा प्रदर्शनका लागि बनाइने उठेको मञ्च निर्माणमा प्रयोग भएको छ।
बाँसबलेवाल लेटराइट माटोको प्रयोगशाला परीक्षणअनुसार त्यसको बल १:४ को सिमेन्ट–बालुवा अनुपातमा बनाइएको इट्टाको जत्तिकै रहेको बताइन्छ। यो हाल प्रचलनमा रहेको १:६ अनुपातको इट्टाको भन्दा उल्लेखनीय रूपमा राम्रो हो। लोड परीक्षणले बाँस ग्रिड भुइँले आवासीय भवनमा पर्ने लाइभ, डेड र डाइनामिक लोड थेग्न सक्ने देखाएको छ। त्यसैगरी टनेल खेतीमा प्रयोग हुने किसिमको प्लास्टिक शिटले ढाकिएको बाँस ग्रिड फ्रेमवर्कबाट पनि छाना बनाउन सकिन्छ। त्यस्तो शिट संरचनात्मक भार बोक्न नपर्ने गरी केवल आवरणका रूपमा प्रयोग गरिएमा करिब ६० वर्षसम्म टिक्न सक्ने बताइएको छ।
यो निर्माण विधिले परम्परागत आवासीय भवन प्रविधिभन्दा केही फाइदा दिन सक्छ। साथै यो तुलनात्मक रूपमा सस्तो पनि छ, जुन विपद्पछिको अवस्थामा आर्थिक स्रोत सीमित हुने हुँदा महत्वपूर्ण पक्ष हो। यो प्रविधिको अर्को उल्लेखनीय फाइदा भूकम्प थेग्न सक्ने सम्भावना हो।
