पवित्र नगरी बनारसको सम्झनामा नेपाली कलाकारहरूको सामूहिक प्रदर्शनी 'होमेज टु बनारस' सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीमा जारी छ। ललितकला क्याम्पसका १९ विद्यार्थी र बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय (बीएचयू) का पूर्व विद्यार्थीहरूका कृतिहरू यस प्रदर्शनीमा समेटिएका छन्।
गंगाको किनारमा अवस्थित बनारस संसारकै सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास भएको सहरमध्ये एक हो। 'काशी' अर्थात् 'ज्योतिको सहर'का रूपमा परिचित यो स्थल शताब्दियौंदेखि तीर्थयात्री, बुद्धिजीवी र दार्शनिकहरूका लागि पवित्र गन्तव्य रहँदै आएको छ। नदी किनारका घाटहरू पूजा, उत्सव र दाहसंस्कारका स्थल हुन्, जहाँ जीवन र मृत्युका क्रियाहरू निरन्तर चलिरहन्छन्।
बनारसको ऐतिहासिक जडान
इतिहासमा काठमाडौं उपत्यकाका नेवार राजाहरूदेखि शाह र राणा शासकहरूसम्म धेरै नेपाली शासकहरू बनारस पुगेका थिए। कोही तीर्थका लागि त कोही राजनीतिक निर्वासनका रूपमा। सन् १९१६ मा बनारस हिन्दू विश्वविद्यालय स्थापना भएपछि यो सहर नेपालीहरूका लागि शिक्षा, आध्यात्मिकता र राजनीतिक गतिविधिको केन्द्र बन्न पुग्यो।
यही सहरको इतिहास र अनुभवबाट प्रभावित दुई पुस्ताका कलाकारहरूलाई प्रदर्शनीले एउटै मञ्चमा ल्याएको छ। ललितकला क्याम्पसका विद्यार्थीहरूले बनारस भ्रमणपछि सिर्जना गरेका कलाहरू प्रस्तुत गरिएका छन् भने बीएचयूका पूर्व विद्यार्थीहरूले आफ्ना कृतिहरू योगदान गरेका छन्।
विद्यार्थी कलाकारका कृति
विद्यार्थी कलाकारहरू बनारसप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई फरक–फरक अनुभवबाट अभिव्यक्त गर्छन्। बहुविधा कलाकर्मी बिपिन छेत्रीले भ्रमणका क्रममा गंगा आरतीमा ध्यान केन्द्रित गरेका छन् भने मुक्ति चालिसेले घाटहरूलाई आफ्नो जलरङको आधार बनाएका छन्। पारदर्शी रङ र अभिव्यक्तिशील फुँदारीका माध्यमबाट उनले पानी र डुङ्गाको निरन्तर गतिलाई देखाउने प्रयास गरेका छन्।
आयुष सुनारले काठमा नदीलाई उतारेका छन्। उनको मूर्तिले आराम सम्भव नहुने स्थानलाई चित्रण गर्छ र अन्त्यमा के बाँकी रहन्छ भन्ने प्रश्न प्रस्तुत गर्छ। प्रतिभा तिवारीका लागि डुङ्गा मूल विषय हुन्; उनले डुङ्गालाई सहरले भोगेका सबै कुराका साक्षीका रूपमा हेर्छिन्। उनका डुङ्गा आँखाको आकारका लेन्सजस्तै छन्, जसले शताब्दीका उत्सव, अनुष्ठान, पीडा, प्रार्थना र दाहसंस्कारलाई बोकेका छन्।
प्रदर्शनीमा आशिष पौडेल, अर्जुन बस्नेत, दशरथ भट्ट, हेन्जिली लिम्बू, काजल कुमारी, मनीष श्रेष्ठ, पर्वती दुलाल, प्रमिला सुनुवार, प्रशंसा श्रेष्ठ, प्रतिक्षा तिवारी, प्रतीवा खड्का, रञ्जित कुँवर, सुगम बराली, सुनील हरिजन र त्सेरिङ तामाङका कृतिहरू पनि छन्। उनीहरूलाई ललितकला क्याम्पसका प्राध्यापक अगम श्रेष्ठ र सङ्गीता घिमिरेले मार्गदर्शन गरेका छन्।
बीएचयू पुस्ताका कलाकार
प्रदर्शनीको दोस्रो समूह बनारस फर्कने पुस्ताका कलाकारहरूको छ। उनीहरूमध्ये कोही आफूले कहिल्यै नछाडेको ठाउँलाई सम्झने कलाकारका रूपमा प्रस्तुत छन्। दिवङ्गत कर्ण नरसिंह राणा र दिवङ्गत सुरेन्द्र भट्टराई यस शृङ्खलाको सुरुआतमा उभिन्छन्। राणाले बीएचयूको तालिम काठमाडौंको विकासोन्मुख कला क्षेत्रमा ल्याउने प्रारम्भिक कलाकार हुन्। मूर्तिकार प्रविन कुमार श्रेष्ठ र हृदय वल्लभ पाण्डेका कृतिहरू पनि प्रदर्शनीमा छन्।
बीएचयूबाट चित्रकलामा स्नातकोत्तर गरेका किरण मानन्धर नेपालमा अभिव्यक्तिवादका अग्रणी कलाकार हुन्। उनका सहज फुँदारी र समृद्ध रङहरू काठमाडौं तथा बनारस दुवैबाट प्रभावित छन्। उमा शंकर शाहले बीएचयूबाटै प्रिन्टमेकिङमा स्नातक र स्नातकोत्तर गरेका थिए। उनका तेलचित्र र प्रिन्टहरू मन्दिर, देवीदेवता र अनुष्ठानमा केन्द्रित छन्। उनकी श्रीमती तथा बीएचयूकै पूर्व विद्यार्थी सीमा शर्मा शाह बनारसमा जन्मिएकी हुन् र उनको काम पनि बनारसलाई केन्द्रित छ।
नारायण प्रसाद बोहराजुले पौराणिक कथालाई वर्तमान काठमाडौंसँग जोड्ने परम्परामा काम गर्छन्। कहिलेकाहीँ ताल भएको बताइने काठमाडौंको इतिहासको तहसँग बनारसको विगत र वर्तमानको तहलाई उनले समानान्तर बनाएका छन्। ज्यास्मिन राजभण्डारी र मुकेश श्रेष्ठले पनि सहरमा बिताएका वर्षहरूलाई आफ्नो कलामार्फत श्रद्धाञ्जली दिएका छन्।
किरण मानन्धरका छोरा तथा बीएचयूबाट स्नातक र स्नातकोत्तरमा दुई स्वर्ण पदक प्राप्त गरेका सागर मानन्धर प्रकृतिका निरन्तर बदलिँदै गरेका रूपहरू चित्रण गर्छन्। बनारसका घाटमा बिताएको समयले उनको संसारदृष्टिलाई निरन्तर परिवर्तनशील प्यालेटका रूपमा आकार दिएको छ।
यसपटक ललितकला क्याम्पसका विद्यार्थीलाई बनारस भ्रमणमा मार्गदर्शन गरेका अगम श्रेष्ठको मूर्तिकला स्थापनासमेत प्रदर्शनीमा छ। फूलजस्तै देखिने पित्तलका डाँठहरूमा राखिएका २५ वटा सिरेमिक दियोहरू उनको कृति हुन्। गंगामा तीर्थयात्रीहरूले बगाउने दियोको अनुष्ठानबाट प्रेरित भएर उनले यो स्थापना निर्माण गरेका हुन्।
बनारस शिवको उपासनासँग समर्पित छ, काठमाडौं पनि यस्तै। काँस र तामामा काम गर्ने भूषण दुवाल र श्रवण महर्जनले बनारस र काठमाडौंमा बिताएका वर्षहरूले आकार दिएको परम्परालाई मूर्तिकलामार्फत अगाडि बढाएका छन्।
तर प्रदर्शनीमा नसमेटिएका बीएचयू पूर्व विद्यार्थीहरू पनि छन्। सिर्जना समकालीन आर्ट ग्यालरीका वीरेन्द्र प्रताप सिंह, अमेरिकामा रहेर स्मृति र भूदृश्यका विषयमा चित्र कोर्ने युवक तुलाधर, अमेरिकामै रहेका प्रिन्टमेकर प्रमीष अधिकारी र काठमाडौं विश्वविद्यालयका सुजन चित्रकार उनीहरूमा पर्छन्।
प्रदर्शनी विवरण
बनारसको सम्मानमा गरिएको यो प्रदर्शनी एउटा सहरबारेको कला प्रदर्शनीभन्दा पनि त्यहाँ फर्किने क्रियाबारे हो — पहिलो पटक वा धेरै पटक। ठाउँ छाडेपछि त्यसलाई साथमा बोकेर हिँड्नुको अर्थ के हो र नयाँ पुस्ता आफ्ना गुरुहरूले पनि देख्नुअघिको इतिहाससँग जोडिँदा के हुन्छ भन्ने प्रश्न प्रदर्शनीले उठाउँछ।
प्रदर्शनी सिद्धार्थ आर्ट ग्यालरीमा जारी छ र बबरमहल रिभिजिटेडमा अगस्ट २५ सम्म अवलोकन गर्न सकिनेछ।