विषालु सर्पको टोकाइबाट बच्न उपचारमा ढिलाइ नगर्न स्वास्थ्य अधिकारीहरूले आग्रह गरेका छन्। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (एनडीआरआरएमए) का अनुसार अप्रिल १४ देखि अगस्ट ४ सम्म देशभरका ६४ जिल्लामा सर्पदंशका ७५७ घटना भएका छन्। यस अवधिमा ५७ जनाको मृत्यु भएको छ भने ७०९ जना घाइते भएका छन्।
स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार सर्पदंशबाट हुने मृत्युमध्ये करिब ८० प्रतिशतको कारण उपचारका लागि निकै ढिलो गरी अस्पताल पुग्नु हो। ग्रामीण र तराई क्षेत्रमा धामी–झाँक्रीको भर पर्ने, परम्परागत उपचार गराउने र घरेलु नुस्खा प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले जोखिम झनै बढाएको छ। मनसुनमा बाढी र भारी वर्षाका कारण सर्पहरू आफ्नो बासस्थान छाडेर मानव बस्तीतिर पसेपछि सर्पदंशका घटना बढ्ने गरेको अधिकारीहरू बताउँछन्।
इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण डिभिजनअन्तर्गत महामारी व्यवस्थापन सेक्सनका प्रमुख डा. अमृत पोखरेलले कृषक, बालबालिका र महिला सर्पदंशको उच्च जोखिममा रहेको बताएका छन्। उनले सर्पले टोकेपछि डोरीले बाँध्ने, मुखले विष चुस्न खोज्ने र परम्परागत उपचारमा भर पर्ने काम नगर्न आग्रह गरेका छन्। करैत सर्पले प्रायः सुतिरहेकै अवस्थामा टोक्ने गरेको उनको भनाइ छ। त्यस्तो टोकाइमा पीडा कम हुने र छापसमेत नदेखिने भएकाले विष फैलिसकेपछि मात्र थाहा हुने जोखिम हुन्छ।
चार महिनाको तथ्यांक
प्राधिकरणका उपसचिव रामबहादुर केसीका अनुसार अप्रिल १४ देखि अगस्ट ४ सम्म ५७ मानिसको सर्पदंशबाट मृत्यु भएको छ भने ७०९ जना घाइते भएका छन्। दीर्घकालीन तथ्यांकअनुसार सन् २०१६ देखि २०२६ सम्मको अवधिमा देशभरमा १,६७८ सर्पदंशका घटना भएका थिए, जसमा ३०१ जनाको ज्यान गएको छ। यो अवधिको मृत्युदर १७.९३ प्रतिशत रहेको केसीले बताए।
गत अप्रिलयता मधेश प्रदेश सबैभन्दा बढी प्रभावित भएको छ। त्यहाँ १२२ सर्पदंशका घटनामा २१ जनाको मृत्यु भएको छ। लुम्बिनी प्रदेशमा १६, कोशीमा ९, सुदूरपश्चिममा ७, कर्णालीमा ३ र बागमती प्रदेशमा १ जनाको मृत्यु भएको छ।
उपचार र एन्टिभेनम चुनौती
अधिकारीहरूका अनुसार एन्टिभेनमको सीमित आपूर्ति, आयातमा अत्यधिक निर्भरता र अपर्याप्त आईसीयू सुविधाका कारण सर्पदंशको उपचार जटिल बनेको छ। सरकारले कञ्चनपुर, कैलाली र पाल्पालाई एन्टिभेनम वितरणका लागि प्राथमिकता प्राप्त जिल्लाका रूपमा तोकेको छ। वयस्कको तुलनामा बालबालिकामा मृत्युको जोखिम बढी रहने भएकाले उनीहरूको संरक्षण र सचेतनामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने स्वास्थ्य अधिकारीहरूले बताएका छन्।
रोकथाम र सचेतना
नेपालमा कोब्रा, करैत र रसेल भाइपरजस्ता विषालु सर्प पाइने भएकाले राति टर्च बाल्ने, खेतमा जुत्ता र लामो कपडा लगाउने, घरवरपरका झाडी सफा गर्ने, मुसा नियन्त्रण गर्ने र भुइँमा सिधै नसुत्ने जस्ता उपाय अपनाउन सुझाव दिइएको छ। साथै, मनसुन अगावै र मनसुनको समयमा सर्पदंशसम्बन्धी तयारी र सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न अधिकारीहरूले माग गरेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण वर्षाको ढाँचामा आएको बदलावले मानव र सर्पबीचको सम्पर्क अझै बढाउन सक्ने चेतावनी पनि उनीहरूले दिएका छन्।
