तारागाउँ प्रदर्शनी: लुटिएको सम्पदाको फिर्तीले मात्र अर्थ फर्काउँछ त?

काठमाडौंको बौद्धस्थित तारागाउँ नेक्स्टमा गत साता सुरु भएको प्रदर्शनी ‘What Empire Took, What Empire Left’ ले लुटिएका कला वस्तुको फिर्तीबारे छलफल निम्त्याएको छ। फिर्तीले मात्र कला वस्तुको गरिमा फर्काउँछ भन्ने मान्यतादेखि सम्पदाप्रति चासो नराख्ने भूमिमा फिर्तीले कुनै अर्थ नराख्ने दृष्टिकोणसम्म यस प्रदर्शनीमा देख्न सकिन्छ।

लुटिएका वस्तुको कथा लामो समयदेखि ती वस्तु आफ्नो सङ्ग्रहमा राख्ने पश्चिमा सङ्ग्रहालयले नै भन्दै आएका छन्। यो प्रदर्शनीले भने कथा भन्ने जिम्मा दक्षिण एसियाका ११ कलाकार र विचारकलाई दिएको छ, जो ती वस्तु नभएको वास्तविकतासँग बाँचिरहेका छन्।

मुम्बईकी क्युरेटर अर्शिया मन्सूरले यसलाई दक्षिण एसियाभित्रबाटै बोल्ने अवसरका रूपमा लिएकी छन्। ‘अधिकांश समय अन्तर्राष्ट्रिय र पश्चिमा सङ्ग्रहालयले नै हाम्रा कथा सुनाउँदै आएका छन्,’ उनको भनाइ छ। प्रदर्शनीमा दर्शकले लुटिएका वस्तु मात्र देख्दैनन्; ती वस्तुसँगै लुटिएको सन्दर्भ, पहिचान र सम्पदाको सामना गर्नुपर्छ। कुनै वस्तुलाई आफ्नो भूमि र जनतासँग जोड्ने अदृश्य सम्बन्ध नै त्यसको अर्थ हो। त्यो सम्बन्ध टुटेपछि वस्तुको मूल्य पनि हराउँछ।

उद्घाटनका क्रममा मन्सूरले फिर्तीबारेकै मूल प्रश्न राखिन् — ‘फिर्तीले के पुनर्स्थापित गर्न सक्छ?’ नेपाली युवा पुस्ता रित्ता मन्दिर र हराइसकेका पवित्र मूर्तिका बीच हुर्किएकाले धेरैलाई ती वस्तुको कथा र महत्त्वबारे थाहा छैन। के फिर्तीले विस्मृतितर्फ उन्मुख भूमिमा कला वस्तुलाई अर्थसहित पुनर्स्थापित गर्न सक्छ? यही प्रश्नको खोजी गर्ने प्रदर्शनी आगामी ३१ अक्टोबरसम्म चल्नेछ।

रोशन मिश्राको ‘Disappearing Devatas and Fading Faith’ ले यही प्रश्नलाई सीधै सम्बोधन गर्छ। फाइबर ग्लास र ढुङ्गामा उनले शिवपार्वती र उभिएका बुद्धको प्रतिरूप देखाएका छन्। नेपालबाट हराएका दुई पवित्र मूर्तिको सम्झना गराउने यो कृतिमा शिवपार्वती ब्रिटिस म्युजियममा रहेको र उभिएका बुद्ध चोरीपछि हालसम्म भेटिएको छैन भन्ने देखाइएको छ। ‘यो भौतिक क्षति मात्र होइन; समुदाय र देवीदेवताबीचको सम्बन्ध पनि गुमेको छ,’ मिश्रा भन्छन्।

कुनै समुदायलाई आफ्नो सम्पदासँगको सम्बन्धबाट विच्छेद गर्नु आफैँमा उपनिवेशवादको विजय हो। त्यसका लागि पश्चिमा सङ्ग्रहालयले लुटिएका वस्तु फिर्ता गर्नुका साथै आफ्नो सोचलाई उपनिवेशमुक्त गर्नुपर्ने र सम्पदा लुटिएका समाजले ती वस्तुलाई पुनः मूल्य दिनुपर्ने मान्यता प्रदर्शनीमा राखिएको छ।

टेम्सुयाङ्गेर लङ्कुमेरको ‘Fake Totem No. 32’ भारत र बर्माबीचको सीमा स्तम्भको प्रतिकृति हो। यसले नक्सामा कोरिएको रेखाले नागा जनतालाई दुई देशमा छुट्याइरहेको देखाउँछ। फिर्तीको मागभन्दा पनि उपनिवेशवादले छोडेको विभाजन र अपनत्वको अभावलाई यो कृतिले प्रस्तुत गर्छ।

मारियम गनीको ‘Limbo’ शृङ्खलामा अफगानिस्तानबाट लुटिएका इस्लामपूर्वका अवशेष दस्तावेज गरिएको छ। उनले सोभियत कब्जाका बेला लुटिएका सामग्रीलाई प्रिन्टमार्फत देखाएकी छन्। ती वस्तु काबुलको गृहयुद्धका बेला चोरी भएका थिए। चोरी भएको पहिचान भइसके पनि तालिबानलाई वैध अधिकारीका रूपमा नमान्ने अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका कारण ती फिर्ता हुन नसकेको प्रदर्शनीमा उल्लेख छ।

फिर्ती हुन नसकेका वस्तुहरू

प्रदर्शनीले केही वस्तु फिर्तीकै बाटोमा भूराजनीतिक अधरमा अड्किएको देखाउँछ। जहाँ लुटिएका सम्पदा फिर्ता हुन सक्दैनन्, त्यही देशका नागरिकलाई संरक्षण दिन अस्वीकार गरी फिर्ता पठाइने विडम्बनाबारे पनि प्रदर्शनीमा उठाइएको छ।

शौर्य कुमारको टेपेस्ट्रीले महाभारतको द्रौपदी अपमानको प्रसङ्ग सम्झाउँछ। बिसातजस्तो देखिने उनको हातेबुनाईमा राखिएका दर्जनौँ थ्रीडी मूर्तिले द्रौपदीमाथिको सार्वजनिक अपमान र विदेशी भूमिमा लुटिएका सम्पदाको शोषणबीचको समानता देखाउँछन्। ‘It’s Mine; No It’s Mine; Now It’s Yours; No It’s Ours; Yes It’s Missing’ शीर्षकले स्वामित्वको बहसबाट सुरु भएर कला वस्तु हराउने अवस्थासम्मको यात्रालाई देखाउँछ।

आफ्नो प्रवासी अनुभवबाट कुमार प्रश्न गर्छन् — जब वस्तु देखिँदैन, त्यसबारे सोच्न कसरी सुरु गर्ने? भारतको योगिनी मन्दिरका उनका डिजिटल तस्बिरले त्यही प्रश्न देखाउँछन्। सुरुमा ६४ देवीलाई समर्पित त्यो मन्दिरका ३६ मूर्ति मात्र आंशिक रूपमा पुनर्निर्माण गरिएका छन्।

दिव्या मेहराको ‘Returnism’ म्युरलमा दक्षिण एसियाका लुटिएका कला वस्तुको फोटो देखाइएको छ। यो शब्द बेलायतका पूर्व प्रधानमन्त्री डेभिड क्यामरुनले कोहिनूर फिर्ता गर्ने प्रश्नमा भनेको ‘देयर नट ह्याभिङ इट’ र ‘रिटर्निज्म’ बाट आएको हो। म्युरलमा वस्तुहरू भव्य रूपमा होइन, बाकसभित्र राखिएका छन्। यसले ती वस्तुको सन्दर्भ, अर्थ र पहिचान खोसिएको त्रासदीलाई उजागर गर्छ।

मेहराले सन् १९१३ मा बनारसबाट चोरी भई क्यानडाको म्याकेन्जी आर्ट ग्यालरीमा विष्णुका रूपमा प्रदर्शित ‘अन्नपूर्णा’ नक्काशीलाई सन् २०२० मा भारत फिर्ता गर्न सहयोग गरेकी थिइन्। तर यो म्युरल भने फिर्ता हुन बाँकी वस्तुहरूको प्रतीक हो, जहाँ हरेक वस्तुले क्यामरुनको अस्वीकारलाई प्रतिध्वनि गर्छ।

फिर्ता अन्त्य होइन, सुरुवात

क्युरेटर मन्सूरले प्रतिस्थापनलाई सङ्ग्रहालयको उदारताका रूपमा नलिन आग्रह गरेकी छन्। उनका अनुसार प्रमाणको भार आफ्नो सम्पदा फिर्ता माग गर्ने उपनिवेशित राष्ट्रमाथि होइन, सहमतिबिना वस्तु राख्ने संस्थामाथि हुन्छ।

“फिर्ता अन्त्य होइन; यो जिम्मेवारी सुरु हुने बिन्दु हो। यो प्रदर्शनी विगतप्रतिको मोह होइन, अर्को पुस्तालाई मर्मतको काम फिर्तीपछि पनि जारी रहन्छ भन्ने चुनौती हो। दशकौँपछि घर फर्किएको वस्तुले आफूलाई त्यहाँ अझै सम्बन्धित महसुस गराउनुपर्छ।”

प्रदर्शनीले सम्पदा फिर्तीको बहसलाई सङ्कुचित कानुनी दायरामा मात्र नराखी सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक चेतनासम्म विस्तार गरेको छ। ‘What Empire Took, What Empire Left’ बौद्धस्थित तारागाउँ नेक्स्टमा आगामी ३१ अक्टोबरसम्म अवलोकन गर्न सकिनेछ।