बुधबार बिहान नेपाली समयअनुसार ८:३७ बजे चीनसँगको सीमानजिक ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको थियो। त्यही बेला लाङ्टाङ लिरुङ हिमालको उत्तरतर्फ विशाल हिमपहिरो गएको, सो हिमपहिरोले मनसुनले उर्लेको ल्हेन्दे खोला थुनिएपछि बनेको ताल फुटेर त्रिशूली नदीमा माटो, ढुङ्गा र भग्नावशेषको बहाव आएको विज्ञहरूको प्रारम्भिक निष्कर्ष छ। बिहीबार बिहानसम्म मृतकको आधिकारिक संख्या १६० नाघिसकेको छ र मृतक सयौं पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको छ।
समुद्र सतहबाट ७ हजार २४५ मिटर अग्लो लाङ्टाङ लिरुङ काठमाडौंबाट करिब ४५ किलोमिटर उत्तरमा रहेको हिमाल हो र यो पूर्ण रूपमा नेपालभित्रै पर्छ। सन् २०१५ को अप्रिलमा आएको ७.८ म्याग्निच्युडको भूकम्पका बेला यसकै दक्षिणतर्फ हिमपहिरो गएर लाङ्टाङ गाउँ पुरिएको थियो, जहाँ कम्तीमा तीन सय जनाको मृत्यु भएको थियो। बुधबार भने यसकै उत्तरतर्फ हिमपहिरो गएको हो।
प्लानेट ल्याब्सका उपग्रह तस्बिर हेरेका विज्ञहरूले हिमपहिरो र त्यसपछिको बाढीबारे यो निष्कर्ष निकालेका हुन्। तर वैज्ञानिकहरू भूकम्प नै हिमपहिरोको कारण हो वा यति ठूलो हिमपहिरोले नै भूकम्प निम्त्यायो भन्ने विषयमा विभाजित छन्। मनसुनको अन्त्यतिर भारी हिउँ परेको, ग्लोबल वार्मिङका कारण हिउँ र बरफ पहिल्यै अस्थिर भएको र हिमनदी पग्लिएर छाडेका मोरेनहरू पानीले संतृप्त भएको अवस्थामा यो घटना भएको उनीहरू बताउँछन्।
सीमापार जोखिम र पछिल्ला घटना
यो विपत्ति नेपालकै हिमनदीबाट सुरु भए पनि हिमनदी ताल विस्फोट, पर्माफ्रोस्ट पग्लने र मोरेन भत्कने जोखिमले तिब्बती पठारतर्फबाट सीमापार विपत्ति निम्त्याउन सक्ने दीर्घकालीन खतरा उजागर भएको छ। भूकम्पको ट्रिगरबिनै पनि सन् २०२१ मा चामोली र मेलाम्ची, २०२३ मा सिक्किम, २०२४ मा थामे, २०२५ मा भोटेकोशी र अहिले २०२६ मा यस्तै हिमाली सुनामीहरू भएका छन्। तीमध्ये लगभग सबै मनसुनकै बेला भएका थिए।
गत वर्ष ८ जुलाईमा आएको बाढीले १८ जनाको ज्यान लिएको थियो र व्यापार तथा पर्यटनका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण नेपाल–चीन सीमा नाका बगाएको थियो। त्यसबेला भर्खर मर्मत थालिएका राजमार्ग, जलविद्युत् आयोजना र प्रसारण लाइनमा पनि क्षति पुगेको थियो। वैज्ञानिकहरूले गत वर्षको बाढी हिमनदीमाथिका साना पोखरीहरू एकआपसमा जोडिएर फुट्दा आएको निष्कर्ष निकालेका थिए। चिनियाँ पक्षले गत वर्ष नेपालका स्थानीय अधिकारीलाई जोखिमबारे चेतावनी दिएको बताइएको थियो, तर यसपटक कुनै चेतावनी आएन। यसपटक हिमपहिरो र बाढीको उद्गम सीमाबाट नजिकै भएकाले रसुवा नाकासम्म भग्नावशेष पुग्न केही मिनेट मात्र लागेको हुन सक्ने अनुमान छ।
पूर्वाधार र आर्थिक क्षति
केही मिनेटकै अवधिमा भोटेकोशी र त्रिशूली नदी किनारका कम्तीमा छ वटा ठूला जलविद्युत् केन्द्र, प्रसारण लाइन र विद्युत् सबस्टेसन ध्वस्त भएका वा गम्भीर क्षतिग्रस्त भएका छन्। नुवाकोटको २५ मेगावाट क्षमताको ग्रिड–स्केल सौर्य विद्युत् आयोजना पनि बालुवा र माटोमा पुरिएको छ। निर्माणाधीन आयोजनाहरूमा समेत ठूलो क्षति पुगेको छ।
भोटेकोशी र त्रिशूलीमाथिका कम्तीमा एक दर्जन पुल, जसमध्ये केही ७० किलोमिटर टाढासम्म रहेका पुलहरू पनि बगाएपछि उत्तरतर्फ जाने राजमार्गहरू अवरुद्ध भएका छन्। नवलपरासी जिल्लामा करिब २०० किलोमिटर तल नारायणी नदीमा रातभर मानव शव, पशुको मृत शरीर र भग्नावशेष बगेको देखिएको थियो।
जलवायुको मुद्दा र नयाँ सरकारको चुनौती
नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु वार्तामा जलवायु संकटको आर्थिक असर, विशेषगरी कमजोर हिमाली मुलुकहरूमा पर्ने क्षतिबारे क्षति तथा नोक्सानीको मुद्दा उठाउँदै आएको छ। यो विपत्तिले सो मुद्दालाई फेरि अगाडि ल्याउनेछ। पूर्वाधार र सम्पत्तिमा पुगेको क्षति अर्बौं डलरको हुने अनुमान छ।
यो विपत्ति सेप्टेम्बर २०२५ मा जेनजी आन्दोलनका कारण भएको अग्रिम निर्वाचनपछि सत्तामा आएको सरकारका लागि ठूलो परीक्षा बनेको छ। प्रधानमन्त्री बलेन्द्र शाहको रास्वपाले उक्त निर्वाचनमा भारी जित हाँसिल गरेको थियो। सत्तामा आएको छ महिना पनि नपुग्दै सरकारले त्रिशूली उपत्यकामा खोज, उद्धार र पुनर्स्थापनाको जिम्मेवारी सम्हाल्नुपरेको छ।
विज्ञहरूका अनुसार भूकम्प र जलवायु परिवर्तनजन्य विपत्ति आगामी दिनमा झनै बढ्न सक्ने भएकाले नेपाललाई ती सामना गर्न दीर्घकालीन र प्रभावकारी रणनीति आवश्यक छ।
