सीमा भन्सार नाकामा दैनिक भित्रिने कार्गो ट्रकमा मोबाइल, प्याकेटका खाजा, कपडा र स्पिकर जस्ता सामान हुन्छन्, तर तीमध्ये धेरै ट्रक प्रायः खाली फर्कन्छन् । यही दृश्यले नेपालको व्यापार मात्र होइन, आत्मविश्वासको अवस्था पनि देखाउने एक व्यापार तथा रसद विशेषज्ञले बताएका छन् । आयातले हामी के चाहन्छौं भन्ने देखाउने र निर्यातले आफूबारे हाम्रो विश्वास के छ भन्ने देखाउने उनको भनाइ छ ।
व्यापार तथा रसद क्षेत्रमा लामो अनुभव भएका ती व्यक्तिका अनुसार पछिल्लो समय नेपालले वस्तु मात्र होइन, आफू कस्तो हुनुपर्छ भन्ने धारणासमेत बाहिरबाट भित्र्याइरहेको छ । यो उनको मुख्य चिन्ता हो ।
वृद्धि लक्ष्य होइन, साधन
उनले विकासको आवश्यकतालाई स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका छन् । सडक, लगानी र डिजिटल सेवा स्वागतयोग्य भएको भन्दै उनले आर्थिक वृद्धि भनेको साधन भएको तर लक्ष्य नभएको तर्क गरेका छन् । लक्ष्य भनेको मानिसको स्वस्थ, सुरक्षित र अर्थपूर्ण जीवन हो । कुनै देशको जीडीपी बढ्न सक्छ, तर मानसिक शान्ति सँगै गुम्न सक्छ । त्यसैले अहिले धेरै अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले आयसँगै स्वास्थ्य, वातावरण, सामाजिक सम्बन्ध र संस्कृतिलाई पनि हेरेर प्रगति नाप्ने कुरा गर्न थालेका छन् ।
संस्कृतिको चिन्ता र डीजेको बहस
भाषा, साहित्य, लोकसंगीत र नाच हराउँदै गएको चिन्ता जायज भए पनि कसैले वास्ता गर्दैन भन्ने दाबी भने मिल्दैन । सरकार र युनेस्कोले समुदायस्तरमा जीवित सम्पदा अभिलेखीकरण गर्ने प्रयासमा सहयोग गरेका छन् । तर बसाइँसराइ र पुस्ताबीचको कमजोर सम्बन्ध वास्तविक समस्या भएको पनि स्वीकारिएको छ । संस्कृति सधैं बदलिँदै आएको छ, र वास्तविक जोखिम भनेको समुदायले आफ्नो परम्परा जोगाउन आवश्यक ज्ञान, पैसा वा आत्मविश्वास गुमाउनु हो ।
विवाहमा बज्ने डीजेलाई पतनको संकेत मान्नु आवश्यक छैन । समस्या संगीत होइन, मध्यरातमा बज्ने बासले बिरामी छिमेकीको झ्याल काम्नु हो । साथै नाच्नुको सट्टा भीड हेर्ने बानी र स्थानीय मादलवादकलाई अब फोन नआउनु पनि समस्या हो । संस्कृतिको मूल्य अर्थ र सहभागिताबाट तय हुनुपर्छ, डेसिबलबाट होइन ।
युवा र ज्येष्ठबीचको दूरी
युवा एउटै स्वरमा बोल्दैनन् । कसैले चाडपर्वमा पहिचान भेट्छन्, कसैले परम्परा आधुनिक जीवनअनुकूल बन्नुपर्ने बताउँछन् । धेरै युवाले मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गरी सम्पदा अभिलेख र साझा गरिरहेका छन्, केहीले डिजिटल माध्यमबाट आदिवासी भाषा पुनर्जीवित गर्दै छन् । तिनीहरू संस्कृतिका उत्तराधिकारी मात्र नभई नवीकरणकर्ता पनि हुन् । भेदभाव, जबरजस्ती अनुरूपता र परिवारलाई ऋणमा डुबाउने महँगा रीतिरिवाजलाई परम्पराको नाममा अस्वीकार गर्नु उनीहरूको पक्षमा रहेको विशेषज्ञले बताएका छन् ।
तर चाडपर्व केवल रिल बनाउने पृष्ठभूमि होइन । आयातित जुत्ताको हरेक ब्रान्ड नाम लिन सक्ने तर तस्बिरमा देखिएको निधारको टीका व्याख्या गर्न नसक्ने अवस्था ज्ञानको आपूर्ति शृंखलामै समस्या भएको संकेत हो । सबै स्थानीय पछौटे र सबै विदेशी उत्कृष्ट हुन्छ भन्ने सोच प्रगति होइन, राम्रो इन्टरनेटसहितको नक्कल मात्र हो ।
ज्येष्ठहरू पनि दोषमुक्त छैनन् । धेरैले संरक्षणको माग गर्छन् तर किन भनेर कहिल्यै बताउँदैनन् । प्रश्न सोध्दा "यसै गर्ने चलन छ" भन्ने जवाफ दिन्छन् र युवाले सोध्न छोडेको गुनासो गर्छन् । कतिपयले समुदायका समूहको नेतृत्व दशकौंसम्म आफ्नै हातमा राख्छन् । गोदाम बन्द गरेर साँचो खल्तीमा राख्ने अनि किन कोही भण्डार व्यवस्थापन गर्न आउँदैन भनेर अचम्म मान्नु उपयुक्त हुँदैन ।
मूल्य शृंखलाको समस्या
विकास कहाँ बिग्रियो भन्ने प्रश्नमा विशेषज्ञको जवाफ छ : साधन र उद्देश्यबीच भ्रम भयो । भवन र लगानीले छिटो नतिजा देखाउँछन्, तर आत्मीयता, विश्वास र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई सुस्त र धैर्यपूर्ण हेरचाह चाहिन्छ । सरकारले संस्कृतिलाई औपचारिक बजेट लाइन वा पर्यटन ब्रोसरजस्तो व्यवहार गर्ने र व्यवसायले बिक्रीलाई मात्र सफलता मान्दै ध्वनि प्रदूषण, कामको अवस्था र कलाकारको उचित पारिश्रमिकलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति यसमै पर्छ ।
व्यापारमा यसलाई मूल्य शृंखलाको समस्या भनिन्छ । नेपालले कच्चा जडीबुटी निर्यात गरेर तयारी औषधि कैयौं गुणा महँगोमा किन्छ । त्यसैगरी आफ्ना डिजाइन, संगीत र कथा अन्यत्र प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ हुँदा स्वदेशी कालिगढले थोरै कमाउँछन् । विदेशी लेबलमा राखिएको ढाकाको ढाँचाले त्यो बुनेको कारीगरभन्दा बढी कमाउनु सांस्कृतिक क्षति मात्र होइन, नराम्रो व्यापार पनि हो ।
अघि बढ्ने बाटो
समाधानका रूपमा उनले प्रगति फराकिलो दायरामा नाप्न सुझाएका छन् — आय र सडकसँगै स्वास्थ्य, वातावरण, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक सहभागिता पनि हेर्नुपर्छ । सांस्कृतिक सिकाइ सहभागितामूलक बनाउन स्थानीय भाषाका पुस्तक, पुस्तकालय, सिकर्मी तथा प्रशिक्षण र विद्यालय–समुदाय साझेदारीमार्फत युवालाई व्याख्या र सिर्जना गर्न आमन्त्रण गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
संस्कृतिलाई वास्तविक जीविकोपार्जनसँग जोड्न कलाकारलाई उचित पारिश्रमिक दिने, स्थानीय काम खरिद गर्ने र व्यवसायले समुदायको ज्ञान प्रयोग गर्दा समुदायलाई लाभ पुर्याउने व्यवस्था चाहिन्छ । उचित ब्रान्डिङ र प्रमाणीकरणमार्फत नेपाली हस्तकलाले विदेशमा मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न सकोस् भन्ने उनको सुझाव छ । यसैगरी परामर्शबाट तय गरिएको स्पष्ट ध्वनि सीमा र उत्सव समय निष्पक्ष रूपमा लागू गर्नुपर्छ, ताकि नियमनले व्यवधानलाई लक्षित गरोस्, संगीतको कुनै विधालाई होइन । प्रविधिलाई निरन्तरताको सेवामा लगाउँदै समुदायको स्वामित्वमा रहने अभिलेख र सिकाइ मञ्च सहमति र श्रेयसहित बनाउनुपर्ने उनले बताएका छन् ।
नेपालको पहिचान विकासको बाधा वा संग्रहालयको वस्तु दुवै हुनु हुँदैन । राम्रो रसदले सामान एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा नहराइ पुर्याउँछ, र राम्रो विकासले राष्ट्रलाई आत्मा नगुमाई अघि बढाउँछ । विकसित नेपालले आफ्ना नागरिकलाई बढी कमाउन मात्र होइन, राम्रोसँग बाँच्न र आफ्नै लाग्ने भविष्य निर्माण गर्न पनि सघाउनुपर्ने उनको निष्कर्ष छ ।
लेखक व्यापार तथा वाणिज्य परामर्शदाता र रसद सेवा प्रदायक हुन् ।
