नेपाली समाजमा युद्धकालीन हिंसा, राजनीतिक हत्या र आर्थिक अनियमितताका दोषीहरू कानुनी कारबाहीबाट उन्मुक्त भएर खुलेआम हिँडिरहेका छन्। तैपनि पीडित पक्षबाट बदलाको कुनै ठोस प्रयास भएको देखिँदैन। अमेरिकाको साउथ जर्जिया स्टेट कलेजका समाजशास्त्रका प्राध्यापक निर्मल निरौलाले यसलाई नेपाली समाजको अन्तहीन शान्ति र प्रेमको परिणाम भनेका छन्।
निरौलाको विश्लेषणअनुसार माओवादी नेता पुष्पकमल दाहालले सुरु गरेको सशस्त्र संघर्षमा १७ हजार मानिसको मृत्यु भएको थियो, जसमध्ये धेरै वर्गीय शत्रु ठहरिएका सर्वसाधारण थिए। द्वन्द्वमा मारिएकाहरूका आफन्तले दोषीलाई स्वतन्त्र रूपमा हिँडडुल गरेको देख्दासमेत प्रतिशोध खोजेनन्।
दण्डहीनता र राजनीतिक अपराध
पूर्व प्रधानमन्त्री केपी ओली र गृहमन्त्री रमेश लेखकमाथि गत सेप्टेम्बरमा संसद बाहिर १९ युवाको हत्याको जिम्मेवारी रहेको आरोप लागेको थियो। उनीहरू दुई साताभन्दा कम समय जेलमा बसे। त्यस्तै, पूर्व प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा छ महिनाको आत्मनिर्वासनपछि गत साता स्वदेश फर्कँदा स्वागतका लागि मानिसहरू उपस्थित भएका थिए।
यस्तै, धेरै ठग, बलात्कारी र यौन अपराधीहरूले समेत पीडितले न्यायको खोजी नगरेकाले खुलेआम डुलिरहेका छन्। निरौलाका अनुसार व्याप्त दण्डहीनताले सम्भावित अपराधीलाई हत्याबाट समेत उम्कन सकिने सन्देश दिएको छ। सर्वसाधारणले अदालत र कानुन कार्यान्वयन गर्ने निकायमा भरोसा नगरेकाले युद्ध अपराधीविरुद्ध मुद्दा नचलाएका हुन सक्ने उनको भनाइ छ।
तर आक्रोश भने बढ्दै गएको थियो र गत वर्षका आन्दोलनमा विस्फोट भयो। त्यसपछि आरएसपीको भारी विजय भयो र बालेन्द्र शाह प्रधानमन्त्री बने। तैपनि पुरानो शासनका मानिसहरूविरुद्ध व्यवस्थित बदला भने देखिएन। निरौलाले नेपाली भनाइलाई उद्धृत गर्दै भनेका छन्, तिमी मलाई कुट्ने नाटक गर, म चिच्याउने नाटक गर्छु। ओली र लेखकलाई हिरासतमा राख्नु अनिवार्य रूपमा मतदातालाई देखाउनका लागि थियो कि प्रधानमन्त्री विगतका गल्ती गर्नेहरूविरुद्ध निर्णायक रूपमा अघि बढिरहेका छन्।
बदला नहुनुका सामाजिक तथा आर्थिक कारण
श्रीलंका वा भारतका केही भागमा जातीय-पृथकतावादी हिंसाले गहिरो द्वेष र हामी-उनीहरूको भावना छोडेको छ। तर नेपालको माओवादी विद्रोह वर्गीय युद्ध थियो, जसपछि छापामारहरू आफ्नै कट्टर शत्रुसँग गठबन्धन सरकारका साझेदार बने। यसले दुवै पक्षलाई युद्धकालीन अत्याचार दबाउन र संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रियालाई लत्याउन मिलेमतो गर्ने अवसर दियो।
सन् २००६ को अप्रिलमा युद्धविरामसँगै दशक लामो विद्रोह समाप्त भएपछि नेपालीहरू गहिरो आघात र आर्थिक थकानमा थिए। उनीहरूमा सामान्य जीवन, सुरक्षा र दैनिक आतंकको अन्त्यको चाहना प्रबल भयो। कमजोर शान्तिलाई जोगाउने सामूहिक सहमतिले व्यक्तिगत बदलाको भावनालाई दबायो।
राजतन्त्र उन्मूलन पनि सभ्य तरिकाले भयो। संविधानसभाले २८ मे २००८ को दिउँसो नेपाललाई गणतन्त्र बनाउने निर्णय गरेको थियो।
युद्धका क्रममा अत्याचार प्रायः विद्रोही वा राज्य पक्ष जस्ता अमूर्त इकाइबाट भएका थिए। सामाजिक मनोविज्ञानले देखाएअनुसार जब हानि कुनै समूह वा वैचारिक संयन्त्रलाई श्रेय दिइन्छ, व्यक्तिले छिमेकीविरुद्ध व्यक्तिगत बदला लिन गाह्रो हुन्छ।
समाजशास्त्री एमिल दुर्खाइमको सामाजिक सन्तुलनको अवधारणाले पनि युद्धपछिको अवस्थालाई व्याख्या गर्छ। २००६ को शान्ति सम्झौताले नेपाललाई तीव्र एनोमी अर्थात् नियमहीनताबाट मुक्त गर्यो। युद्धकालीन अराजकताले सामाजिक मान्यता भत्काएको थियो। अचानक आएको संरचित शान्तिले मानिसहरूलाई नयाँ सामाजिक व्यवस्थासँग आशक्त बनायो किनभने मानिसहरू अराजकताभन्दा स्थिर नियमन चाहन्छन्।
नेपाली मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टले अत्याचार, मृत्यु र बेपत्तालाई प्रायः भाग्यको विषय मानिने बताएका थिए। पुनर्जन्मको आस्थाले पनि गलत गर्नेहरू अर्को जन्ममा सजाय पाउने विश्वास दिलाउँछ, त्यसैले पीडितलाई यस जन्ममा बदला लिन आवश्यक नठान्न सक्छन्।
नेपालको अभिजात वर्ग केही परिवार वा कुलमा सीमित छ, जो नाता वा संरक्षणका सूत्रले जोडिएका छन्। यसले पनि दण्डहीनता कायम राख्न सघाएको हुन सक्छ। यसबाहेक वैदेशिक रोजगार र राज्यले दिने क्षतिपूर्तिको संयोजनले आर्थिक सुरक्षणको काम गरेको छ। यी आर्थिक कारणले जनताको ध्यान प्रतिशोधात्मक न्यायबाट हटाएर संरचनात्मक आर्थिक राहतमा केन्द्रित गर्यो।
दक्षिण एसियाका अन्य देशका आगन्तुकहरू नेपालका राजमार्गमा लापरवाह चालकहरू प्रशस्त भए पनि रोड रेज कम देखिने बताउँछन्। सबैले ट्राफिक नियम उल्लंघन गरिरहेकाले अर्को सडक प्रयोगकर्ताप्रति खुला आक्रोश देखिँदैन।
तैपनि यी कारणले सन्तुष्ट हुने ठाउँ छैन। बहिष्कृत र विभेदमा परेका समूहका गुनासा थुप्रिँदै गए भने त्यो आक्रोशले गम्भीर सीमा नाघेर हिंसात्मक बदलामा विस्फोट हुन सक्ने निरौलाले चेतावनी दिएका छन्।
