पौराणिक मान्यताअनुसार भगवान् शिवका तीन नेत्र हुन्छन्। तीमध्ये दुई बाह्य नेत्रले संसारको आकार, रङ, घटना र बाह्य यथार्थ देख्छन् भने तेस्रो नेत्रले दृश्यभित्र लुकेको सत्य पहिल्याउँछ। तेस्रो नेत्र खुल्नु भनेको निधारमा अर्को आँखा उम्रिनु होइन, चेतनाको सुदृष्टि जन्मिनु हो भन्ने व्याख्या गरिएको छ।
सिर्जनात्मक लेखनको विश्वविद्यालयीय कक्षामा गुरु प्रा. राजेन्द्र सुवेदीले दुई नेत्रको दर्शन प्रायः अपूर्ण रहने र सिर्जनामा तेस्रो नेत्रको दर्शन अभिव्यक्त हुनुपर्ने बताएका थिए। त्यति बेला त्यसको अर्थ खासै नबुझिए पनि जीवनका घटनाहरूले पछि त्यसै कथनको सत्यता उजागर गर्ने निष्कर्ष निकालिएको छ।
दुई आँखाले घटना, अनुहार, सफलता र असफलता देख्छन्; तेस्रो नेत्रले ती दृश्यभित्रको अर्थ, नियत, संघर्ष र सम्भावना खोज्छ। महाभारतको युद्धभूमिमा अर्जुनले आफन्त, गुरु, बन्धु, मोह र भय देखेका थिए। श्रीकृष्णले दृश्यलाई नबदली हेर्ने दृष्टि नै बदलिदिए। कर्तव्य र धर्मसहितको व्यापक दृष्टि पाएपछि उही युद्धको अर्थ अर्जुनका लागि फरक भयो।
चर्मचक्षुका भ्रम
पोखराका एक प्रसिद्ध गायकले आफ्नै व्यावसायिक महलको ब्रह्मकोठामा झुन्डिएर आत्महत्या गरेका थिए। बाहिरी दृष्टिले हेर्दा उनीसँग कला, गला, सौन्दर्य र अथाह सम्पत्ति सबै थियो। भित्रबाहिर सबै कुरामा सम्पन्न देखिएका उनी आत्महत्याको घटनामा परेपछि बाहिरी दुई आँखाले गरेको दर्शन असत्य रहेको अनुभूति हुन्छ।
यसैगरी, कमलपोखरीमा एक वृद्ध युवायुवतीका जोडीहरूको प्रेमक्रीडा रुचिपूर्वक नियालिरहेका थिए। उनको व्यवहार देख्दा लोभी बुढो मान्छेको गलत आकलन गरियो। केही दिनपछि प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा आयोजित साहित्यिक गोष्ठीमा ती वृद्ध प्रमुख अतिथि थिए। उनले सोही कमलपोखरीको प्रसङ्गमा ‘कमलपोखरीमा फुलेका कमल’ शीर्षकको सशक्त प्रेमिल कविता वाचन गरे। चर्मचक्षुले बनाएको त्यो भ्रम तेस्रो नेत्रले मात्र चिर्न सक्ने देखिन्छ।
जेलको अनुभूति र तेस्रो नेत्र
चर्मचक्षुले जेललाई कठघरा र सजायको ठाउँ मात्र देख्छ। तर जेलभित्रै पनि विचारले क्षितिज नाघ्न सक्ने मानिस स्वतन्त्र हुन्छ भने लोभ, अहंकार र अज्ञानले घेरिएको खुला जीवन ठुलो कारागारभन्दा फरक हुँदैन। एक कैदी वर्षौंको सजायपछि जेलमुक्त भएका थिए। खुला संसारमा उनलाई कतै आत्मीयता भएन, घर घरजस्तो लागेन। अन्ततः उनले पुनः जेल जान अनुरोध गरे। जेल प्रशासनले उनको चाहनाअनुसार नै उनलाई फेरि जेल पुर्यायो। तेस्रो नेत्रको दृष्टिले जेल पनि घर हुन सक्छ भन्ने यसको अर्थ छ।
विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका ‘तीन घुम्ती’ र ‘सुम्निना’ ले जेललाई अनुभूति, चिन्तन र साहित्यिक चेतनाको पाठशालाका रूपमा चित्रण गरेको विषय पनि स्मरण गरिएको छ। महात्मा गान्धीले जेलको कोठालाई सत्य र अहिंसाको साधनास्थल बनाए। नेल्सन मन्डेलाले दशकौंको जेल जीवनका बाबजुद स्वतन्त्रताको सपना जीवित राखे। उनीहरूको शरीर थुनामा थियो तर विचारको आकाश खुला थियो।
राजनीतिक यथार्थ पनि भ्रमपूर्ण छ। जनताले कुनै नेता वा दललाई फुरुङ्ङ पारेर शिखरसम्म पुर्याउँछन् र कुनै बेला थचारिदिन्छन्। उर्लिएको भिड देख्ने बित्तिकै नेताले चुनाव जित्ने, सांसद र मन्त्री बन्ने, सरकारी खर्चमा विदेश भ्रमण गर्ने योजना बुनिसकेका हुन्छन्। केही दिनपछि सोही ठाउँमा अर्को दलको कार्यक्रममा उस्तै भिड देखिँदा जनताको बहुरूपी चरित्र देखिन्छ। यो सत्य पनि तेस्रो नेत्रले मात्र बुझ्न सकिने बताइएको छ।
गाउँका एक मद्यपान गर्ने व्यक्ति रक्सी खाएपछि कराउने, गाली गर्ने, गीत गाउने र नाच्ने गर्थे। धेरैलाई उनी डरलाग्दो लाग्थे। तर मदिराले उनको चर्मचक्षु बन्द गरेर तेस्रो नेत्र खोलिदिने गरेको देखिन्थ्यो। उनी मनका साँचो कुरा भन्थे, नक्कली हाँसो हँस्दैनथे, मनदेखि नै हाँस्ने र रिसाउने गर्थे।
संस्कृत कक्षामा दुई जना दृष्टिविहीन साथीले दैनिक डेढ–दुई सय श्लोक कण्ठस्थ पार्थे। कठिन श्लोक घोक्ने क्रममा उनीहरूको क्षमताले अचम्म लाग्ने गरेको प्रसङ्ग छ। उनीहरू भन्थे– चर्मचक्षु नभए पनि ज्ञानचक्षु हुन्छ, जुन अति शक्तिशाली हुन्छ। भौतिक रङ, आकृति र मोहको जानकारी नहुँदा पनि सबै कुरा महसुस गर्न सकिन्छ।
बाहिरी आँखाको सबैभन्दा ठुलो कमजोरी दृश्य मात्र देख्नु र दृश्यभित्रको सत्य नदेख्नु हो। राजदरबार देखेर सिद्धार्थ सुखी ठानिन्छन्, दुब्लो शरीर देखेर गान्धी कमजोर ठानिन्छन्, हेलेन केलर असहाय ठानिन्छिन् र अनुहारका आधारमा लिंकनको महानता मापन गरिन्छ। पोसाक, अनुहार, पद र वर्तमान अवस्थालाई हेरेर मानिसको भविष्यको फैसला गर्नु चर्मचक्षुकै सीमा हो।
जीवनको सत्य सतही दृश्यभन्दा गहिरो छ। त्यही गहिराइमा प्रवेश गर्न ज्ञान, विवेक र चेतनाको तेस्रो नेत्र चाहिन्छ। दुई आँखाले संसार देख्छन्, तेस्रो नेत्रले संसारले लुकाएको सत्य देख्ने निष्कर्ष यो चिन्तनमा प्रस्तुत गरिएको छ।
