लस भेगासबाट दसैँको चिन्तन: समयान्तर, प्रविधिको फड्को र बिर्सने बानी

अमेरिकाको मरुभूमि सहर लस भेगासमा २३ डिग्रे सेल्सियसको हल्का गर्मीमा ल्यापटपको किबोर्डमा अक्षर उतारिरहेका एक स्तम्भकारले २० अक्टोबर २०२६ का दिन दसैँ, समयको क्रम र प्रविधिको रूपान्तरणबारे आफ्नो चिन्तन सार्वजनिक गरेका छन्। पण्डित राजेन्द्र खनालले पठाएको सन्देशअनुसार उनी रहेको ठाउँमा आजै दसैँको टीका परेको छ, तर नेपालमा भोलि टीका लगाइँदै छ।

पछिल्ला केही वर्षयता दसैँको टीकाको दिनलाई लिएर विवाद र मतभेद रहँदै आएको स्तम्भमा उल्लेख छ। नेपालमा भोलि टीका पर्ने भए पनि अमेरिकामा आजै किन भन्दै असन्तुष्टि जनाउनेहरू पनि छन्; कोही आजै टीका लगाइरहेका छन् भने कोही भोलिको प्रतीक्षामा छन्। तर दसैँ भने स्वदेश र परदेश दुवैतिर एकैपटक आइपुगेको छ।

यसैबीच एक मूलधारको सञ्चारमाध्यमले होल्डिङ सेन्टरमा बस्ने सुकुम्बासीहरूको दसैँबारे समाचार छापेको छ, जसमा उनीहरूले फर्सी खाएर चाड मनाइरहेको उल्लेख छ। उक्त समाचारमा दसैँका बेला दुई छाक कुखुराको मासु र एक छाक खसीको मासु खुवाइएको, तर अहिले फर्सी खानुपरेको भन्ने हरफ पनि समेटिएको छ।

सिलोटदेखि ल्यापटपसम्म

स्तम्भकारले आफ्नो प्रारम्भिक लेखनजीवन सम्झिएका छन्। टेक्कर सिस्नेरीमा जन्मेका उनले सरस्वती पूजाका दिन आफ्ना पिताले सिलोटमा षट्कोणको चित्र बनाएको र त्यसैलाई सरस्वतीको रूप मानेर ढोगेपछि अक्षर लेख्न सुरु गरेको बताएका छन्। धुलो, खरीपाटी र सिलोट उनका सुरुवाती लेखन सामग्री थिए, जसमा साना चकलामा अक्षर लेखिन्थ्यो। त्यसपछि सिसाकलम, मसी हालेर लेखिने फुल्टिन, डटपेन, चाइनिज पेन र जापानी पाइलट पेन प्रयोगमा आए। यी सबैलाई उनले समयान्तरका प्रतीक भनेका छन्।

नेपालमा अभि सुवेदी टाइपराइटरमा लेख्छन् भन्ने सुनेको कुरा पनि स्तम्भमा आएको छ। विश्वका चर्चित लेखकहरू टाइपराइटरमा लेख्छन् भन्ने पहिलेै थाहा भएकाले आफूलाई त्यति अनौठो नलागे पनि नेपालको सन्दर्भमा भने नयाँ जानकारी भएको उनको भनाइ छ। कम्प्युटरको आगमनसँगै टाइपराइटरको युग अन्त्यतिर गएको उल्लेख गर्दै उनले नोबेल पुरस्कार विजेता गाब्रिएल गार्सिया मार्खेज कम्प्युटरमा लेख्छन् भन्ने पढेपछि 'मार्खेजको कम्प्युटर र मेरो कलम' नामक निबन्ध लेखेको जनाएका छन्।

प्रतिलिपि राख्न कार्बन पेपरमा घोटेर लेख्ने चलन, त्यसपछि साइक्लोस्टाइल र लिथो मेसिन, अनि फोटोकपी हुँदै मोबाइलसम्म आइपुग्दा लेखन र सञ्चारको स्वरूप नै बदलिएको स्तम्भमा उल्लेख छ। अहिले एउटै मोबाइलले फोटोकपी, टाइपराइटर, क्यामेरा, क्याल्कुलेटर, दिशामापक, जीपीएस र शब्दकोशको काम गर्ने भएकाले धेरै थोक बोक्नु नपर्ने उनको भनाइ छ। चालकविना चल्ने कार सामान्य भइसकेको र उड्ने कारको समेत भर्खरै सफल परीक्षण भएको जानकारी उनले दिएका छन्।

एआईको छायामा दसैँ

फोन खोल्दा वा कम्प्युटर खोल्दा एआई नै भेटिने भन्दै स्तम्भकारले नयाँ युग एआईकै हुने हो कि भन्ने आशङ्का राखेका छन्। एआईले दिने सुविधा, यसले ल्याएको अन्योल र यसले मानव जातिलाई नै पूरै विस्थापित गर्ने हो कि भन्ने बहसबारे उनले चर्चा गरेका छन्। एआईले बुढ्यौलीका चाउरी, खत र उमेर हटाउने तथा बोल्ने बनाउने जस्ता काम गर्दा संसार त्यसमै रमाइरहेको उनको अवलोकन छ।

यही सन्दर्भमा उनले झन्डै चालीस वर्षअघिको घटना सम्झेका छन्। विराटनगरका कवि भानुभक्त पोखरेल पीएचडीका लागि काठमाडौं बस्दा कालिमाटी मूल सडकको एक घरमा डेरा थियो र उनीसँग चिनजान तथा बोलचाल राम्रो थियो। प्राध्यापक तथा कवि पोखरेल होचा कदका तर उच्च विद्वत्ता भएका व्यक्ति थिए, जो काठमाडौंका कविगोष्ठीहरूमा बारम्बार पुग्थे। कम्प्युटरले लेख्छ भन्ने हल्ला विश्वबजार हुँदै काठमाडौंसम्म पुगेपछि उनले कम्प्युटरलाई ललकार्दै कविता लेखेर सुनाएका थिए र वाहवाही पाएका थिए। तर प्रविधिको दौड त्यहीं रोकिएन र अहिले एआई आएको स्तम्भमा उल्लेख छ।

गुन्द्रुक, लस भेगास र बिर्सने बानी

समय धेरै फड्को मार्दा पनि नेपालीहरूले गुन्द्रुकको स्वाद भुलेका छैनन्। युरोप–अमेरिका पुगेकाहरूले विमानस्थलमा लाग्ने जरिवानाको परवाह नगरी गुन्द्रुक पोको पारेरै लैजाने गरेको स्तम्भमा उल्लेख छ। लस भेगासलाई भने यसले बेग्लै परिचय दिएको छ—स्ट्रिपमा भेटिने रूपजीवा, अर्धनग्न पहिरन र चौबीसै घण्टा उपलब्ध मदिराले यो सहर मोजमज्जाको प्रतीक बनेको छ। पाइला–पाइलामा भेटिने होटल–रिसोर्टका हजारौँ जुवाका मेसिन, अनेक थरीका जुवा, मदिराका ब्रान्ड र नामी ब्रान्डेड पसलले पनि यसैलाई चिनाएका छन्। अलि पर रहेको विश्वविख्यात हूभर ड्याममा भने वर्षेनी लाखौँ पर्यटक ज्ञान र इतिहासको भोक बोकेर पुग्छन्।

यसै सन्दर्भमा स्तम्भकारले नेपालीहरूको स्मृतिबारे लेखेका छन्। अलिकति अघि कृष्ण धरावासीले फोनमा नेपालीहरूले सबै कुरा छिट्टै बिर्सने र सबैजना दसैँको रमाइलो मुडमा आइसकेको कुरा बताएको उनले उल्लेख गरेका छन्। सात सालको क्रान्ति बिर्सेर सत्र सालमा दीपावली मनाउने पनि नेपाली नै भएको, छत्तीस, छयालिस र बयासी–त्रिसट्ठी सालको लर्कोमा पनि बिर्सने क्रम नरोकिएको उनको भनाइ छ। बहत्तर सालको भूकम्पदेखि त्रियासी सालको बाढीपहिरो र बयासी सालको भदौ २२–२३ सम्मका घटना पनि यसै गरी बिर्सँदै जाने उनले औँल्याएका छन्। किरिया सकिएपछि शोक गर्नेहरू पनि हाँस्न–ठट्टा गर्न थाल्ने गरेको उनको टिप्पणी छ।

भोटेकोसीको प्रकोपमा हजारौँ मानिस बेपत्ता भएको, हजारौँको मृत्यु भएको र घर, गोठ, गाउँ तथा सहर बगेको प्रसङ्ग पनि स्तम्भमा आएको छ। त्यति ठूलो पीडाबीच पनि दसैँको रौनक देखाउने तस्बिरले सामाजिक सञ्जाल भरिएको उनले देखेका छन्। समयअनुसार विषय र रूप फेरिने तर मानिसले त्यो बुझ्न वा महसुस गर्न नसक्ने उनको निष्कर्ष छ, जुन उनले लस भेगासको न्यानो घाममा पहार ताप्दै सोचेका छन्।