तिहारको लक्ष्मीपूजा तथा त्यसआसपासका दिनमा देशका विभिन्न स्थानमा भएका आगलागीका घटनाले चाडपर्वमा अग्नि सुरक्षाको विषयलाई गम्भीर रूपमा उठाएका छन् । दियो, मैनबत्ती, धूप र विद्युतीय झिलिमिली बत्तीको व्यापक प्रयोग हुने यो पर्वमा काठमाडौंका व्यावसायिक भवनदेखि बाँके र कैलाली हुँदै भारतको सीमावर्ती बजारसम्म आगलागी भएका छन् ।
उज्यालोको पर्वका रूपमा मनाइने तिहारमा घर, पसल, कार्यालय तथा सार्वजनिक स्थानमा दीप प्रज्वलन र विद्युतीय सजावट गर्ने परम्परा छ । तर ती प्रज्वलन सामग्री र सजावटको असुरक्षित प्रयोगले ठूलो क्षतिको जोखिम बढाउने गरेको छ ।
काठमाडौंका व्यावसायिक भवनमा आगलागी
काठमाडौंको कलंकीस्थित नेसनल बिजनेस ट्रेड सेन्टर (एनबीटीसी) मार्केटमा लक्ष्मीपूजाको राति आगलागी भएको थियो । आगो नियन्त्रणका लागि सात वटा दमकल खटाइएको र बिहान करिब २ बजेतिर आगो पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आएको विवरणमा उल्लेख छ । प्रारम्भिक जानकारीअनुसार चार वटा पसल पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएका छन् भने थप १५ वटा पसलमा धुवाँको असर परेको छ ।
सोही दिन दरबारमार्गस्थित होटल उडल्यान्ड परिसरको लिक्विड लाउन्ज बारमा बिहान आगलागी भएको थियो । सुरुमा दुई वटा दमकल परिचालन गरिएको र पछि पाँच वटा दमकल आवश्यक परेको जनाइएको छ । आगो नियन्त्रणमा लिन करिब चार घण्टा लागेको थियो ।
लक्ष्मीपूजाको भोलिपल्ट बिहान ठमेलस्थित प्रान क्वालिटी एन्ड स्पामा आगलागी भएको थियो । जुद्ध बारुण यन्त्र कार्यालयबाट प्राप्त विवरणअनुसार स्पाको एक कोठामा रहेका सामग्री जलेर नष्ट भएका छन् भने अन्य स्थानमा धुवाँका कारण क्षति पुगेको छ ।
बाँके र धनगढीका घटना
बाँकेको जानकी गाउँपालिका–३ कोरियनपुरस्थित लक्ष्मी बिजुली भण्डार एन्ड जनरल अर्डर सप्लायर्स तथा जय हनुमान ट्रेड एन्ड सप्लायर्समा लक्ष्मीपूजाको साँझ भीषण आगलागी भएको थियो । विद्युत् तारको खराबी वा सर्ट सर्किटबाट आगो सुरु भएको प्रारम्भिक अनुमान छ र आगो नियन्त्रणका लागि दमकल परिचालन गर्नुपरेको थियो ।
कैलालीको धनगढी उपमहानगरपालिका–१३, भाटभटेनी नजिक रहेको बङ्लामुखी अटो सर्भिस सेन्टरमा लक्ष्मीपूजाकै साँझ आगलागी भएको थियो । प्रहरीको प्रारम्भिक जानकारीअनुसार मैनबत्तीबाट आगो सल्किएको हुन सक्ने आशंका छ । प्रहरी, स्थानीयवासी र दमकलको सहयोगमा आगो नियन्त्रणमा लिइएको थियो ।
सीमापार वनगाउँ बजारमा आगलागी, धनगढीको सहयोग
लक्ष्मीपूजाकै दिन भारतको उत्तर प्रदेशस्थित खिरी जिल्लाको वनगाउँ बजारमा भीषण आगलागी भएको थियो । बजारका करिब ६० पसल जलेर नष्ट भएका थिए । आगलागीको जानकारी पाएपछि धनगढी उपमहानगरपालिकाले तीन वटा दमकल र एक ब्याकहो लोडरसहितको टोली परिचालन गरेको थियो ।
तीन वटै दमकलले तीन–तीन पटक पानी भरेर आगो नियन्त्रणमा सहयोग गरेका थिए भने ब्याकहो लोडरको सहायताले फायर लाइन निर्माण गरी जोखिमयुक्त संरचना अलग गर्ने काम गरिएको थियो । राति करिब १२:३० बजे आगो नियन्त्रणमा आएको र प्रारम्भिक विवरणमा विद्युतीय झिलिमिली बत्तीबाट आगलागी सुरु भएको हुन सक्ने उल्लेख छ ।
जोखिम व्यवस्थापनमा नागरिकको भूमिका
यी घटनाका कारण एउटै प्रकृतिका छैनन् । कतिपयमा विद्युतीय समस्याको आशंका गरिएको छ भने कतिपयमा दियो वा मैनबत्तीबाट आगो सल्किएको प्रारम्भिक जानकारी छ । केही घटनाको वास्तविक कारण अनुसन्धानबाट मात्र निश्चित हुनेछ । तर सबै घटनाको साझा सन्देश एउटै छ– आगोको स्रोत सानो भए पनि क्षतिको परिणाम ठूलो हुन सक्छ ।
घरको धुरी, छाना, भित्ताको बाहिरी भाग, भण्डार कक्ष र पहुँच गर्न कठिन स्थानमा जडान गरिएका विद्युतीय बत्तीको नियमित निगरानी हुँदैन । पूजा सकिएपछि दियो, मैनबत्ती वा अन्य प्रज्वलित सामग्री पूर्ण रूपमा निभेको सुनिश्चित नगरी मानिस अन्यत्र जाँदा जोखिम बढ्छ । मिटर, तार र सुरक्षा उपकरणको क्षमताभन्दा बढी विद्युतीय भार प्रयोग गर्दा तार तात्ने, इन्सुलेसन कमजोर हुने र स्पार्कबाट आगलागी हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ ।
ठूला व्यावसायिक भवन तथा मलमा फायर अलार्म, स्वचालित स्प्रिंकलर, फायर हाइड्रेन्ट, होज रिल, अग्नि नियन्त्रण यन्त्र, स्मोक म्यानेजमेन्ट सिस्टम र आपत्कालीन निकासजस्ता संरचना प्रभावकारी अवस्थामा हुनु अनिवार्य मानिन्छ । यस्ता संरचना जडान गरेर मात्र पुग्दैन, नियमित परीक्षण र मर्मतसम्भार पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।
आगो प्रयोग गर्ने प्रत्येक नागरिक आफ्नो घर, पसल र कार्यस्थलको पहिलो जोखिम व्यवस्थापक हुन्छ । त्यसैले आगलागी भएपछि दमकल खोज्ने अवस्थाभन्दा आगलागी नै हुन नदिने बानी बसाल्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ । दमकल आगलागीपछि परिचालन हुने आपत्कालीन सेवा हो भने आगो फैलन नदिने पहिलो जिम्मेवारी आगो प्रयोग गर्ने व्यक्तिकै हो ।
