धनकुटाको संगुरीगढी गाउँपालिका–६ मा वर्षौंदेखि फैलिँदै आएको पहिरो बस्तीतर्फ सर्दै गएपछि एक दर्जन परिवार विस्थापित भएका छन् भने २६ परिवार थप जोखिममा परेका छन्।
मझुवामा साचा खोलाको किनारामा फैलिएको पहिरोले १०० रोपनीभन्दा बढी जमिन कटान गरिसकेको स्थानीयवासी बताउँछन्। पहिरो यतिबेला बस्तीतर्फ निरन्तर विस्तार हुँदै गएको छ।
विस्थापित परिवार
पहिरोकै कारण घर छाड्न बाध्य परिवारमा अमृत मगर पनि छन्। चार वर्षअघि १ लाख ५० हजार रुपैयाँ ऋण लिएर घर बनाएका उनी त्यहाँ बस्न थालेको एक वर्ष पनि नपुग्दै पहिरोले घर र जग्गा कटान गर्न थालेपछि अर्को स्थानमा सरेका हुन्। आफूसँग भएको १० रोपनी जग्गामध्ये अहिले करिब तीन रोपनी मात्र बाँकी रहेको उनले बताए।
पछिल्ला तीन वर्षदेखि पहिरो हरेक वर्ष फैलिँदै गएको छ। बाँकी जग्गा कहिले लैजान्छ, हामीलाई थाहा छैन।
उनका छिमेकी खड्ग मगर, खिला मगर र उत्तम मगरको घर पनि पहिरोले क्षति गरेपछि ती परिवार विस्थापित भएका छन्। स्थानीयवासीका अनुसार बस्तीको पूर्वी भेगमा वि.सं २०५६ सालमा सुरु भएको पहिरोले सात परिवार विस्थापित गरेको थियो। त्यो पहिरो केही हदसम्म नियन्त्रणमा आए पनि वि.सं २०७५ सालमा पश्चिमतिर सुरु भएको अर्को पहिरोले बस्तीको जोखिम अझ बढाएको छ।
वि.सं २०७२ सालको भूकम्पपछि पहिरो झन् बढेको छ। यहाँको माटो कमजोर र चिल्लो प्रकृतिको छ; हिउँदमा सुक्खा हुने र वर्षातमा हिलाम्मे हुने यस्तो माटो कटान र पहिरोका लागि निकै संवेदनशील मानिन्छ।
कमजोर भूगोल र सडक निर्माणको चुनौती
प्राविधिक विज्ञ दीपक राईका अनुसार प्राकृतिक रूपमै कमजोर यस क्षेत्रको भूगोल अव्यवस्थित सडक निर्माणका कारण थप कमजोर बनेको छ। सडक निर्माण गर्दा डाँडो काट्दा जमिनको प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रने र निकासको उचित व्यवस्था नहुँदा वर्षाको पानीले कटान गराएर पहिरो निम्त्याउने उनको भनाइ छ। संगुरीगढी महाभारत पर्वत श्रृंखलाअन्तर्गत पर्ने भएकाले यहाँको भूगोल तुलनात्मक रूपमा कमजोर छ।
विद्यार्थी र किसानको समस्या
पहिरोको जोखिम घरधुरीमा मात्र सीमित छैन। मुक्तेनका करिब १०० विद्यार्थी उच्च तहको पढाइका लागि भेडेटारस्थित नाम्जेको ग्रामीण जनता माध्यमिक विद्यालय जान्छन्। तर सडकमा पहिरो खसेपछि उनीहरू पहिरो प्रभावित क्षेत्र भएर जोखिमपूर्ण बाटो हुँदै विद्यालय आउजाउ गर्न बाध्य छन्। केही महिनाअघि साचा खोलामा पहिरो खस्दा मुक्तेनलाई मुख्य सडकसँग जोड्ने बाटो पनि अवरुद्ध भएको छ।
कृषिमा निर्भर स्थानीयवासी उत्पादन बजारसम्म पुर्याउन नसकेपछि समस्यामा परेका छन्। अकबरे खुर्सानी, नासपाती र काँक्रा लगायतका तरकारी तथा बाली बस्तीमै कुहिन थालेको स्थानीयवासी बताउँछन्।
मुक्तेनमा करिब १०० घरधुरी रहेको र पहिरोको जोखिमका कारण १० परिवार विस्थापित भइसकेको स्थानीयवासी रणबहादुर मगरले जानकारी दिए। उनका अनुसार गाउँका दुई स्थानमा दशकौंदेखि ठूला पहिरो छन्, जुन वि.सं २०४५ र २०७२ सालका भूकम्पपछि झन् बढेका हुन्। प्रभावित क्षेत्रमा पहिले एक दर्जनभन्दा बढी घर थिए, अहिले सबै छाडिएका छन्।
पुनर्स्थापनको प्रयास
संगुरीगढी गाउँपालिकाका अध्यक्ष जितेन्द्र राईले सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेका परिवारको पुनर्स्थापन प्रक्रिया थालिएको बताए। तर कठिन भौगोलिक बनावट, सीमित स्रोतसाधन र उपयुक्त सुरक्षित स्थानको अभावका कारण तत्काल सबै जोखिमपूर्ण परिवारलाई सार्न समस्या रहेको उनले स्वीकार गरे।
