इरान र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीच हर्मुज जलसन्धिको नियन्त्रणलाई लिएर जारी द्वन्द्व थप चर्किएको छ। गत मंगलबार इरानले जोर्डनमा रहेको अमेरिकी हवाई अखडामा ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रहार गरेपछि अमेरिकाले पनि इरानी लक्ष्यमा पाँच घण्टासम्म जवाफी हमला गरेको छ। यो तनावका कारण विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य चार हप्ताकै उच्च बिन्दुमा पुगेको छ।
इरानले शनिबार जलसन्धि बन्द गर्ने घोषणा गरेपछि अमेरिकी सेनाले लगातार तेस्रो रातसम्म इरानी लक्ष्यमा आक्रमण गरेको हो। इरानको घोषणापछि अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानी पानीजहाजमाथि नाकाबन्दी पुनः लागू गर्दै महत्वपूर्ण जलमार्गको सुरक्षाका लागि २० प्रतिशत शुल्क लिने प्रस्ताव गरेका छन्।
यो पछिल्लो घटनाक्रमले एक महिनाअघि भएको अन्तरिम सम्झौताले चार महिनाभन्दा लामो युद्धलाई स्थायी रूपमा रोक्न सक्ने सम्भावनाबारे शंका उत्पन्न गरेको छ। यस युद्धले विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा बाधा पुर्याएको छ र विश्वभर मुद्रास्फीति बढ्ने डर बढाएको छ।
क्षेत्रीय विश्लेषकहरूका अनुसार हालका लागि शत्रुता नियन्त्रित सीमाभित्रै रहेको छ, र दुवै पक्षले अन्ततः शान्ति सम्झौताका लागि लाभ उठाउन खोजिरहेका छन्। यद्यपि, लडाइँ नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान सक्ने जोखिम भने कायमै छ।
हर्मुज जलसन्धिको विवाद
हर्मुज जलसन्धिमा आफ्नो नियन्त्रण स्थापित गर्ने इरानको प्रयास र त्यसको जवाफमा अमेरिकाको कदमले तनाव बढाएको छ। इरानले जलसन्धि बन्द गर्ने घोषणा गरेपछि अमेरिकाले त्यसलाई खुला राख्ने र इरानी ढुवानीमा २० प्रतिशत शुल्क लगाउने बताएको छ। इरानले भने जलसन्धिको संरक्षक आफू रहेको र जहाजहरूलाई आफ्नो अनुमति बिना यात्रा नगर्न चेतावनी दिएको छ।
इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराक्चीले एक्स (पहिले ट्विटर) मा लेख्दै तेहरान जलसन्धिको संरक्षक रहेको र सधैं रहने बताएका छन्। उनले ट्रम्पको २० प्रतिशत शुल्कको प्रस्तावलाई 'धेरै बढी' भन्दै इरान 'निष्पक्ष' हुने प्रतिक्रिया दिएका छन्। संयुक्त राष्ट्रसंघीय ढुवानी एजेन्सीले अन्तर्राष्ट्रिय नेभिगेसनमा प्रयोग हुने जलसन्धिहरूमा कुनै पनि शुल्कको विरोध गरेको छ र अनिवार्य शुल्क लगाउन कुनै कानूनी आधार नभएको बताएको छ।
पछिल्ला घटनाक्रम
पछिल्लो आक्रमणमा इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले जोर्डनस्थित अमेरिकी हवाई अखडालाई ब्यालिस्टिक मिसाइलले निशाना बनाएको बताएको छ। जोर्डनको सशस्त्र सेनाले इरानी क्षेत्रबाट आफ्नो हवाई क्षेत्रमा प्रवेश गरेका चारवटा मिसाइललाई अवरोध गरी खसालेको जानकारी दिएको छ। आईआरजीसीले जोर्डनसँग कुनै शत्रुता नभएको तर त्यहाँ रहेका अमेरिकी अखडाहरू हटाउन आग्रह गरेको छ।
यसैबीच, इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले अमेरिकाले इरानका विभिन्न शहरहरूमा आक्रमण गरेको र चार जना घाइते भएको तथा उद्धार कार्य जारी रहेको रिपोर्ट गरेका छन्। संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) को रक्षा मन्त्रालयले पनि सोमबार इरानी क्रुज मिसाइलले ओमानको क्षेत्रीय जलक्षेत्रमा हर्मुज जलसन्धिको दक्षिणी लेन हुँदै यात्रा गरिरहेका दुई एमिराती तेल ट्याङ्करमा प्रहार गरेको बताएको छ। यस घटनामा एक भारतीय चालक दलका सदस्यको मृत्यु भएको र अन्य आठ जना घाइते भएको मंगलबार जानकारी दिइएको छ। आईआरजीसीले चेतावनीलाई बेवास्ता गरी नेभिगेसन प्रणाली बन्द गरेका दुई 'अपराधी' सुपरट्याङ्करलाई जलसन्धिमा प्रहार गरी निष्क्रिय पारेको दाबी गरेको छ।
अमेरिकी नौसेनाको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त समुद्री सूचना केन्द्रले मंगलबार २०:०० जीएमटीदेखि इरानमाथि नाकाबन्दी लागू हुने घोषणा गरेको छ। यो नाकाबन्दी इरानको सम्पूर्ण तटवर्ती क्षेत्र, बन्दरगाह र तेल टर्मिनलहरूमा लागू हुनेछ।
आर्थिक प्रभाव र भविष्यको चिन्ता
युद्ध सुरु भएदेखि नै इन्धनको मूल्य बढेका कारण अमेरिकामा यो द्वन्द्व अलोकप्रिय बनेको छ, जहाँ नोभेम्बरमा संसदीय निर्वाचन हुँदैछ। मंगलबार ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य प्रति ब्यारेल ८६ डलरभन्दा बढी पुगे पनि यो युद्ध सुरु भएयताको उच्च बिन्दुभन्दा भने कम छ।
फेब्रुअरीमा द्वन्द्व सुरु हुनुअघि हर्मुज जलसन्धिबाट विश्वको करिब पाँच भागको एक भाग तेल र ग्यासको ढुवानी दैनिक रूपमा हुन्थ्यो, जसबाट विश्व बजारमा १५ मिलियन ब्यारेलभन्दा बढी इन्धन आपूर्ति हुन्थ्यो। यदि अमेरिकाले २० प्रतिशत शुल्क लगाएमा दैनिक करिब २४० मिलियन डलर आम्दानी गर्न सक्नेछ।
यो युद्धले लेबनान र इजरायलबीचको द्वन्द्वलाई पनि पुनः बढाएको छ, जसले हजारौंको ज्यान लिएको छ र लाखौं मानिसहरूलाई विस्थापित गरेको छ। लेबनान र इजरायलबीच अमेरिकी मध्यस्थतामा दक्षिण लेबनानबाट इजरायली सेना फिर्ता गर्ने विषयमा मंगलबार रोममा वार्ता पुनः सुरु हुने अपेक्षा गरिएको छ।
