सुनसरीको देवानगञ्जस्थित कप्तानगञ्जमा दुई समुदायबीच भएको विवाद हिंसात्मक झडपमा परिणत हुँदा दुई जनाको मृत्यु भएको छ। प्रहरीले स्थिति नियन्त्रणमा लिन चलाएको गोली लागी स्थानीय ओमप्रकाश मेहताको घटनास्थलमै मृत्यु भएको र गम्भीर घाइते जयप्रकाश मेहताको उपचारका क्रममा ज्यान गएको बताइएको छ। घटनापछि तनाव मधेशका विभिन्न जिल्लासम्म फैलिएको छ।
राष्ट्रिय मुक्ति पार्टी नेपालका महासचिव सन्तोष मेहताले आफ्नो विश्लेषणमा हिंसाको तत्काल नियन्त्रण मात्र पर्याप्त नभएको बताएका छन्। उनका अनुसार निष्पक्ष छानबिन, पीडितलाई न्याय, प्रशासनिक तटस्थता र समुदायबीचको निरन्तर संवादले मात्र दिगो शान्तिको आधार बन्न सक्छ।
साझा सभ्यता पराजित हुँदा कसैले जित्दैनन्। जित्ने केवल हिंसाबाट राजनीतिक लाभ खोज्ने प्रवृत्ति हो।
मेहताले सामाजिक तनाव एकै दिन नबन्ने र लामो समयदेखि जम्मा भएको अविश्वास, राजनीतिक ध्रुवीकरण, प्रशासनिक कमजोरी तथा अफवाहले सामान्य विवादलाई हिंसामा बदल्न सक्ने उल्लेख गरेका छन्। झडप, आगजनी, तोडफोड र आक्रमणका घटनाले भौतिक क्षति मात्र नगरी पुस्तौंदेखि सँगै बसेका समुदायबीच आशंका र भय पैदा गरेको उनको भनाइ छ।
रैथाने सहअस्तित्वमाथि प्रहार
मधेशको सामाजिक जीवन हिन्दु र मुस्लिम समुदायबीचको अन्तरघुलनबाट बनेको मेहताले बताएका छन्। छठघाट व्यवस्थापनमा मुस्लिम छिमेकीको सहभागिता, दशैं–तिहारमा साटिने शुभकामना, ईदको भोज र मोहर्रमका ताजिया तथा झरनी नाचमा देखिने साझा उपस्थितिलाई उनले कानूनले निर्माण नगरेको दैनिक सामाजिक अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
मधेशका हिन्दु, मुस्लिम, थारू, दलित लगायत समुदायले गरिबी, बेरोजगारी र राज्यबाट उपेक्षित हुने अनुभूति साझा गरेको उनको तर्क छ। राजा सलहेसका गहबर, मलङ्ग बाबाको मजार र मदार बाबाको मेला जस्ता सांस्कृतिक स्थलमा विभिन्न धर्मका मानिस पुग्ने गरेको चर्चा गर्दै उनले केही ग्रामीण समुदायमा रहेको ‘गोसाईं–पिर’ परम्परालाई पनि स्मरण गरेका छन्। सोहर, समदाउन, कजरी, चैता र फगुवा जस्ता लोकगीतमा हिन्दु र मुस्लिम आस्थाका प्रतीक सँगै देखिने उल्लेख उनको विश्लेषणमा छ।
यही रैथाने सम्बन्ध नै मधेशको सामाजिक पूँजी भएकाले साम्प्रदायिक तनावले सबैभन्दा पहिले यसै पूँजीमाथि प्रहार गर्ने मेहताको भनाइ छ।
पहिचान, प्रशासन र अफवाहका चुनौती
मधेशी पहिचानलाई कुनै एक धर्म वा जातिमा सीमित गर्न नहुने मेहताको तर्क छ। उनका अनुसार भाषा, भूगोल, इतिहास, संस्कृति र राजनीतिक अनुभवबाट बनेको यो साझा चेतना हो, तर पहिचानको विषय समय–समयमा राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग भएको छ।
विश्लेषणमा २०७९ सालमा मधेशी आयोगले थारू र मुस्लिम समुदायका संस्थाबाट प्राप्त निवेदनका आधारमा उनीहरूलाई ‘मधेशी समुदायको थर सूचीकरण अध्ययन प्रतिवेदन–२०७८’ बाट हटाउने निर्णय गरेको स्मरण गराइएको छ। पछि मुस्लिम आयोगले मुस्लिम समुदायलाई पुनः मधेशी सूचीमा राख्न आग्रह गरेको थियो। यसले पहिचानको प्रश्न समुदायभित्रै पनि जटिल र बहसपूर्ण रहेको देखाउने मेहताको निष्कर्ष छ।
उनले नोबेल पुरस्कार विजेता अर्थशास्त्री अमर्त्य सेनको ‘आइडेन्टिटी एन्ड भायलेन्स’ को तर्क उल्लेख गर्दै एक व्यक्तिको पहिचान एकल नहुने बताएका छन्। राजनीतिक शक्तिले एउटा पहिचान मात्र उत्तेजित गर्दा अर्को समुदायलाई शत्रुको रूपमा हेर्ने जोखिम बढ्ने उनको भनाइ छ।
तनावका प्रारम्भिक संकेत देखिनासाथ प्रशासनले छिटो र विश्वसनीय हस्तक्षेप गर्नुपर्नेमा पनि उनले जोड दिएका छन्। देवानगञ्ज घटनामा सुरक्षा तयारी, बल प्रयोगको औचित्य र प्रशासनिक भूमिकाबारे प्रश्न उठेको भन्दै मधेशकेन्द्रित दल तथा नेताहरूले उच्चस्तरीय न्यायिक छानबिनको माग गरेको उनले स्मरण गराएका छन्।
यसैबीच देवानगञ्ज घटनापछि सामाजिक सञ्जालबाट साम्प्रदायिक सद्भाव खलल पुर्याएको आरोपमा सिरहा र धनुषाबाट आठ जनालाई पक्राउ गरिएको प्रहरीले जनाएको थियो। मेहताले डिजिटल घृणा नियन्त्रणका नाममा फरक विचार वा आलोचना नदबाउने सर्तमा हिंसा भड्काउने र नियोजित झुट फैलाउने सामग्रीमा कानून अनुसार कारबाही हुनुपर्ने बताएका छन्।
दिगो शान्तिका लागि सुझाव
मेहताले शान्ति अध्येता योहान गाल्टुङको ‘नकारात्मक शान्ति’ र ‘सकारात्मक शान्ति’को अवधारणा उल्लेख गर्दै प्रहरी परिचालन वा कर्फ्युले हिंसा रोके पनि न्याय र संवादबिना त्यो अस्थायी मात्र हुने तर्क गरेका छन्। उनले दिगो शान्तिका लागि छैटौं उपायसम्मको सूची प्रस्तुत गरेका छन्।
देवानगञ्जसहित पछिल्ला हिंसात्मक घटनाको निष्पक्ष छानबिन गरी प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्नुपर्ने, मृतकका परिवार, घाइते र पीडितलाई न्याय, उपचार र क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने।
हिंसा वा घृणा भड्काउने जो कोहीलाई पनि धर्म, समुदाय वा राजनीतिक आबद्धता नहेरी समान कानूनी मापदण्ड लागू गर्नुपर्ने।
स्थानीय भाषा, संस्कृति र सामाजिक मनोविज्ञान बुझ्ने जनशक्तिको प्रहरी तथा प्रशासनमा सहभागिता बढाउनुपर्ने।
मरर, माइजन र भलमन्सा जस्ता परम्परागत सामुदायिक संयन्त्रलाई संवैधानिक अधिकार सुनिश्चित गरी संवादको पुलका रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने।
धार्मिक यात्रा, जुलुस, लाउडस्पिकर र सार्वजनिक स्थलको प्रयोगबारे कार्यक्रमअघि नै स्थानीय सहमति बनाउनुपर्ने।
विद्यालय, सञ्चारमाध्यम र स्थानीय संस्थाले मधेशको साझा सांस्कृतिक इतिहास नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने।
देवानगञ्जको घटना आकस्मिक धार्मिक विस्फोट मात्र नभई स्थानीय विवाद, सञ्चित अविश्वास, प्रशासनिक कमजोरी, राजनीतिक ध्रुवीकरण र डिजिटल अफवाहका विभिन्न तह मिसिएको घटना भएको मेहताको निष्कर्ष छ। उनका अनुसार मधेशसामु अहिले क्षणिक उत्तेजना र घृणाको बाटो वा न्याय, संवाद र रैथाने सहअस्तित्वको दिगो बाटोमध्ये एक छनोटको प्रश्न छ।
मधेशको प्रश्न हिन्दु वा मुस्लिममध्ये कसले जित्ने भन्ने नभई दुवै समुदायले पुस्तौंदेखि निर्माण गरेको साझा सभ्यता जोगाउने कि घृणाको राजनीतिसामु कमजोर हुन दिने भन्ने रहेको उनले बताएका छन्।
(लेखक राष्ट्रिय मुक्ति पार्टी नेपालका महासचिव हुन्।)