काठमाडौँको बत्तीसपुतलीस्थित शिल्पी थिएटरमा हालै नाटक ‘मिस मेनुका’ प्रदर्शन भएको छ। पवित्रा खड्काले निर्देशन गरेको यस नाटकलाई ‘एक संवेदनशील यौनकर्मी’ भन्ने उपशीर्षक दिइएको छ। फ्रान्सेली दार्शनिक तथा अस्तित्ववादका प्रख्यात प्रवर्तक झँ-पल सार्त्रले सन् १९४६ मा लेखेको नाटक ‘द रेस्पेक्टफुल प्रोस्टिच्युट’ को यो नेपाली रूपान्तरण हो। नाटकमा घिमिरे युवराज र सरिता गिरीको संयुक्त अभिनय रहेको छ।
सार्त्रको नाटकको नेपाली मञ्चन
निर्देशक खड्काले फ्रान्सेली अस्तित्ववादी दर्शनको तिखो आलोचनालाई नेपालको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक परिवेशमा रोप्ने प्रयास गरेका छन्। नाटकभित्रको नाटकका रूपमा उनले जीवनको एउटा रूपक सिर्जना गरेका छन्, जसले दर्शकसामु सत्य के हो, र ‘सत्य’ भन्ने कुरा कसले निर्धारण गर्छ भन्ने प्रश्न तेर्स्याउँछ। काठमाडौँको परिवेशमा नाटकको सेट तयार पारिएको छ।
शक्ति र सत्यबीचको द्वन्द्व
नाटकको कथावस्तु सरल छ। यौनकर्मी मेनुका पूर्वी तराइबाट आएको रात्रिकालीन बसमा घटेको हिंसात्मक घटनाको साक्षी बन्छिन्। घटनामा एक पहाडी युवकले गोली हानेर मधेसी मूलका दलित पासवानको हत्या गर्छ। हत्यारा युवकको बचाउका लागि सांसदको परिवार र प्रहरी प्रशासन मिलेर मेनुकामाथि चौतर्फी दबाब बनाउँछन्। पैसाको प्रलोभन, व्यक्तिगत धम्की र ‘नेपाल आमा’ को राष्ट्रवादी भाष्य बनाएर उनलाई झूटो बयानमा हस्ताक्षर गराइन्छ। पासवानलाई बलात्कार प्रयास गर्दा हत्या गरेको भनी स्वीकार गर्न लगाइन्छ।
सानो मञ्च र एउटा साधारण कोठामा दुई पक्ष आमनेसामने हुन्छन्। एकातिर शक्ति र भाष्य आफ्नो हातमा लिएका सांसद र प्रहरी छन्, अर्कोतिर समाजको पूर्वाग्रह, एकाकीपन र अपमान सहिरहेकी यौनकर्मी मेनुका। सांसदका छोरा विवेकले मेनुकालाई सत्य बोल्ने अधिकारमाथि नै प्रश्न उठाउँछन्। ‘सत्य ! एक हजार रुपैयाँको मोल नभएकी बेश्या, जो बोल्न चाहन्छे मात्र सत्य। यहाँ कुनै सत्य छैन; यहाँ छ त केवल मधेसी र पहाडीको झगडा,’ भन्ने संवाद नाटकको केन्द्रीय तर्क हो।
दयालु देखिने सांसद जगन्नाथले मेनुकालाई सत्यका तह र स्तर हुने तर्क दिएर झूटो बयानका लागि तयार पार्छन्। सत्य वस्तुनिष्ठ तथ्य रहँदैन, बरु शक्तिशालीहरूले देखाउन चाहेको कुरा नै सत्य बन्ने नाटकको अभिव्यक्ति हो। कोठा नै मानव स्वभावको द्वन्द्वस्थल बन्छ, जहाँ बिना हतियार मानसिक युद्ध चलाइन्छ।
ट्याग, पहिचान र अस्तित्ववादी सङ्कट
नाटकमा मेनुकामाथि समाजले थोपरेका विभिन्न ट्याग देखाइएको छ। सांसदले ‘बाबु-छोरी’ को सम्बन्ध, विवेकले ‘वेश्या’ को अपमान र प्रहरीले ‘देह व्यापार गैरकानुनी हो’ भन्ने दबाबका रूपमा यी ट्याग प्रयोग गर्छन्। मेनुकाको हरेक प्रतिरोधलाई यिनै ट्यागले खारेज गर्छन्। उनी ‘हस्ताक्षर गर्ने’ वा ‘अस्वीकार गर्ने’ दोधारमा अल्झिन्छन्। अन्ततः उनी झूटो कागजमा हस्ताक्षर गर्छिन्, तर सांसद कोठाबाट बाहिरिएपछि उनको चेतना जाग्छ। ‘कपाल फुलेकी आमा, देश, जाति, भाषा, धर्म; उनीहरूले मलाई पूर्ण रूपमा मूर्ख बनाए’ भन्ने मेनुकाको पीडादायक अनुभूतिलाई अस्तित्ववादी अर्थमा ‘जागृतिको क्षण’ का रूपमा नाटकले देखाउँछ।
नाटकले चिनियाँ लेखक सुएमोका उपन्यासका पात्रहरूसँग समानान्तर कथा उठाएको छ। ‘मरुभूमिकी छोरी’ का लानलान र यिङ-एरले मरुभूमिका सङ्कटबीच आफ्नो अस्तित्व खोज्छन् भने ‘द कर्स अफ वेस्टर्न शिया’ की छुइय’एरले समाजले थोपरेको ‘वेश्या’ ट्यागबीच पनि करुणा गुमाउँदिनन्। मेनुकाको साँघुरो कोठा सूक्ष्म मनोवैज्ञानिक मरुभूमि बनेको छ। तर लानलान र यिङ-एर भाग्यको पासोबाट मुक्त हुँदा मेनुका भने दबाबसामु झुकेर ‘बाँच्नका लागि अभिनय’ गर्न बाध्य हुन्छिन्।
नाटकको मुख्य प्रश्न जीवन र नाटकको सम्बन्धसँग जोडिएको छ। शक्ति, पूर्वाग्रह र तृष्णाले बुनेको संसारमा मानिस अरूले लेखिदिएको भूमिका निभाइरहेको हुनसक्छ। नाटकले कथालाई पुनः लेख्न सकिने सम्भावनातर्फ सङ्केत गर्छ। आफूले निभाइरहेको भूमिकालाई प्रश्न गर्ने हिम्मत नै नाटकको सबैभन्दा ठूलो माग हो।
