नेपाली चलचित्र निर्माणको सुरुवाती चरणमा एउटै व्यक्तिले थुप्रै जिम्मेवारी सम्हालेका गोपाल भुटानीको जीवन अन्ततः अनागरिक अवस्थामै टुंगियो । चरित्र अभिनयदेखि द्वन्द्व निर्देशन, कला निर्देशन, मेकअप र छायांकनस्थलमै खाना पकाउने कामसम्म गरेका उनले जिन्दगीभर नेपालको नागरिकता पाउन सकेनन् ।
जन्मँदा उनको नाम गोपाल तामाङ थियो । बुद्धिमान तामाङका छोरा र हर्कमान तामाङका नाति उनी इलामको फिक्कलबाट बंगलादेश पुगे । त्यहाँ पाँच कक्षामा पढ्दै गर्दा पहिलो पटक चलचित्र हेर्ने मौका मिल्यो र हिरो बन्ने रहरले उनी १३ वर्षको उमेरमै मुम्बईतिर लागे ।
बम्बेको संघर्ष
यात्रा खर्च जोरजाम नभएपछि उनी लुसुक्क गाडी चढ्थे । सहचालकले भाडा मागेर गाली गर्दै ओराल्दा उनी फेरि अर्को गाडी चढ्थे र उही दशा दोहोरिन्थ्यो । यसैक्रममा महिना दिनजति लाग्दा उनी मुम्बई पुगे । चम्किलो सहरमा आफूलाई निकै निर्धो पाए पनि उनले सपना भने छाडेनन् — रात स्टेसनमा बिताउने, दिनभर घुम्ने र स्टुडियोअगाडि उभिएर हेरिरहने उनको दिनचर्या बन्यो ।
खानाका लागि उनले नारायण वाच नामको घडी पसल, क्याप्टेन फाउन्डेसन पेन र सुदमास्थित सिल्क मिललगायत ठाउँमा काम गरे । आजाद मैदानको स्टुडियो भने कहिल्यै छाडेनन् । त्यहीँ जेमिनी नामको सर्कस आएपछि एक बंगाली साथीसँग टेन्टभित्र छिरेका उनले घोडाको दिसा सफा गर्ने काम पाए र त्यसैमा छ महिना बिताए ।
त्यसपछि एक फाइट मास्टरको चिनजानले उनलाई एमएमटी स्टुडियो पुर्यायो । 'यस्तो रोल गर्न सक्छौ ?' भन्ने प्रश्नमा उनले एक सेकेन्ड नसोची 'सक्छु' भने । केटीको वस्त्र र मेकअप लगाएर एक तलामाथिबाट ग्रिल तोडेर खस्ने दृश्य उनले सहजै गरे — हिरोइनको डुब्लिकेटका रूपमा । बदलामा पाँच रुपैयाँ बक्सिस पाए, दिनभरको छायांकनपछि प्रोडक्सन म्यानेजरले हातमा १० रुपैयाँ थमाए ।
बस्ने ठेगान नभएपछि उनी बाटैमा सुत्थे । एक बिहान उठ्दा कसैले पाउरोटी र केही पैसा छेउमा राखिदिएको भेटे । पछि सरदार भनिने एक ड्राइभरको चिनजानले गाडी धुने काम र ग्यारेजमै सुत्ने व्यवस्था मिलाइदियो । त्यहीँ उनले गाडी चलाउन सिके र इगल्स फिल्मसमा चालकको जागिर पाए ।
मुभी स्टन्ट आर्टिस्ट एसोसिएसनको सदस्य बनेपछि उनले एक्सन चलचित्रहरूमा साना भूमिका पाउन थाले । चेतन आनन्दले चीनको पृष्ठभूमिमा बनाएको 'हकिकत' मा उनले खलपात्रको भूमिका निर्वाह गरे; धर्मेन्द्र मुख्य भूमिकामा रहेको त्यो चलचित्र ब्लकबस्टर बन्यो । सोही अवसरले उनलाई बलिउडलाई नजिकबाट हेर्ने बाटो खोलिदियो ।
चिनजानकै साथीले सुरु गरेको मरकरी प्रोडक्सनमा उनले प्रोडक्सन म्यानेजरको जिम्मेवारी सम्हाले । त्यसैबेला सुनिल दत्तको चलचित्र 'मनका मित' बाट अफर आयो, जहाँ उनले कला निर्देशकका रूपमा दार्जिलिङको सेट तयार गरे ।
मुम्बईमा अभिनय, कला डिजाइन, स्टन्ट र प्रोडक्सन म्यानेजमेन्ट सिकाउने गुरुका रूपमा उनी सतिस भुटानीलाई सम्झिरहन्थे । भुटानका नागरिक नभई हैदराबादका सतिस पछि पाकिस्तान पुगेका थिए । उनले धेरै युवालाई द्वन्द्व कला सिकाए, र उनको निधनपछि चेलाहरूले आफ्नो जातको थर हटाएर गुरुको सम्मानमा 'भुटानी' लेख्न थाले । यसै क्रममा गोपाल तामाङ गोपाल भुटानी बने ।
नेपाल फिर्ता
नेपालमा दृश्यभाषाको गुरुत्व बुझेका राजा महेन्द्रले मुम्बईबाट निर्देशक हिरासिंह खत्रीलाई झिकाएर शाही नेपाली चलचित्र संस्थान स्थापना गरेपछि नेपाली धरातलमै आफ्नै भाषा र आफ्नै कथामा चलचित्र बन्न थाले । 'आमा', 'माइतीघर', 'हिजो आज भोलि' र 'परिवर्तन' हुँदै 'मनको बाँध' बन्ने क्रममा प्रकाश थापाले उनलाई मुम्बईबाट फर्काए, र त्यसपछि उनी फेरि मुम्बई गएनन् ।
नेपाली सिनेमाले उनलाई आफ्नो गुरुका रूपमा स्वीकार गर्यो । चलचित्रको कथा अनुसार पृष्ठभूमि कसरी तयार गर्ने भन्ने मुम्बईमा सिकेको सीप उनले यहाँ हस्तान्तरण गरे । सन्तु तामाङलगायतलाई मेकअप र कस्ट्युम डिजाइनको तरिका सिकाए भने राजेन्द्र खड्गीलगायतलाई भीरबाट हाम फाल्ने, तरवार घुमाउने र दौडिरहेको घोडामाथि चढ्ने जुक्ति सिकाए ।
छायांकनस्थलमा खाना पकाएर खुवाउने चलन नभएको बेला उनले भान्से राखेर सुटिङमै खाना पकाउने रीति बसाले । आफ्नो सीप, श्रम, समय सबै नेपाली सिनेमालाई दिँदा उनीसँग आफ्नो लागि केही बाँकी रहेन ।
अन्तिम दिन
शरीर बूढो र रोगी हुँदै गएपछि, हातखुट्टा कक्रिँदै गएपछि उनी नितान्त एक्लो बने । थापाथलीको सुकुम्बासी बस्ती नजिकको एक कोठे घरमा उनी बस्थे, जहाँ आफ्नै हातले खिपेका साना काठका बक्सा जोडेर बनाएको र्याकमा अनगिन्ती सम्मानपत्र र अवार्ड सजाइएका थिए ।
मंसिरको ओसिलो दिनमा अस्पतालको चिसो शय्यामा उनले अन्तिम सास फेरे । परिवार, नातेदार र हितैषी कोही नभएका बेला उनको एउटै चाहना थियो — मर्ने बेलामा छातीमा नेपालको नागरिकता राख्न पाइयोस् । तर, तत्कालीन माधवकुमार नेपालको सरकारले उनलाई चिन्दैन, बोलाएन र त्यो एउटा मौका पनि दिएन । उनी अनागरिक बनेरै बिते ।
स्वयम्भूमा बौद्ध मेलोबाट उनको दाहसंस्कार गरियो, जहाँ राजेन्द्र खड्गीले आफ्ना प्रिय गुरुलाई दागबत्ती दिए । साँघुरो कटेरोमा भेटिएको डायरीले भने उनको कथा जोगाइराखेको छ — मुम्बई गएपछि आमाबुबा, भाइबहिनी, नातागोता र घर सबै गुमाएको, र पछि भाइ भेटेपछि मात्र आफ्नो घर फिक्कल भएको थाहा पाएको पीडा उनले त्यसमा लेखेका थिए ।
