दशैंको चौथो दिन बुधबार (अक्टोबर १४) मा देशभर नवदुर्गाको चौथो स्वरूप कुष्माण्डा देवीको पूजा–आराधना गरिएको छ । भक्तजनले कुष्माण्डालाई सृष्टिको सर्जकका रूपमा पुज्दै आएका छन् ।
कुष्माण्डाले आफ्नो दिव्य मुस्कानबाट सम्पूर्ण संसारको सृष्टि गरेको मान्यता छ । नामकै अर्थमा यो कुरा झल्किने पुरोहित माधव चलिसे बताउँछन् । उनका अनुसार ‘कु’ को अर्थ सानो, ‘उष्मा’ को अर्थ ताप र ‘अण्डा’ को अर्थ अण्डा हुन्छ, जसले विश्व ब्रह्माण्डकी सृष्टिकर्ताका रूपमा उनको भूमिका देखाउँछ ।
चलिसेका अनुसार आठ हात भएकी र सिंहमा सवार कुष्माण्डाको पूजा ‘ॐ ऐं ह्रीं क्लीं कुष्माण्डायै नमः’ मन्त्रले गरिन्छ र उनलाई कुभिन्डो, दूध तथा दही अर्पण गर्ने गरिन्छ ।
यस दिन भक्तजनले काठमाडौंको थापाथलीस्थित कालमोचन तीर्थ तथा देशभरका विभिन्न शक्तिपीठमा दर्शन गर्ने गर्छन् ।
मातृशक्तिप्रतिको श्रद्धा
दशैंमा गरिने दुर्गा पूजाले नेपाली समाजमा मातृशक्तिप्रतिको उच्च श्रद्धा झल्काउने सांस्कृतिक अध्येताहरूको भनाइ छ । असलको विजय र दुष्टको अन्त्यका लागि देवी अर्थात् स्त्री स्वरूपको विस्तारित अवधारणालाई समाजले महत्त्व दिँदै आएको उनीहरू बताउँछन् ।
यस दिन माता कुष्माण्डाको पूजा सृष्टि र असल कर्मको प्रतीकका रूपमा गरिन्छ ।
आफ्नो गर्भमा तीनथरी ताप धारण गरी कुष्माण्डाले संसारको सृष्टि गरेको विश्वास छ । उनमा ताप र चिसो दुवै सिर्जना गर्ने क्षमता रहेको पनि मानिन्छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार देवीहरूलाई न्यानो रक्त समूह अर्थात् मानव तथा पक्षी र चिसो रक्त समूह अर्थात् सर्प, माछा लगायतका जीवजन्तुको माताका रूपमा लिइन्छ ।
सिंहमा सवार कुष्माण्डाका हातमा रक्तले भरिएका दुई घडा हुने गरेको पनि बताइन्छ । पौराणिक मान्यताअनुसार ती घडालाई सृष्टिको आधार मानिन्छ ।
यसैगरी कुष्माण्डाले नै ब्रह्माण्ड, पृथ्वीको सृष्टि गर्नुका साथै ताप ऊर्जा दिएर सूर्य देवतालाई प्रज्वलित गरेको र सौर्यमण्डल सञ्चालन गरेको विश्वास गरिन्छ ।
