आत्मसम्मान बढाउने नाममा बालबालिकालाई खोक्रो प्रशंसा, तारा, स्टिकर र ट्रफी बाँड्ने प्रचलनप्रति मनोवैज्ञानिक तथा शिक्षाविद्हरूले गम्भीर प्रश्न उठाउन थालेका छन्। केही नगरे पनि पुरस्कार पाउँदा बालबालिकाको वास्तविक क्षमता विकास नभई लाड मात्र बढ्ने उनीहरूको तर्क छ। यो बहस अहिले विद्यालयका पाठ्यक्रम, अभिभावक तालिम कार्यक्रम र पुस्तकहरूसम्म पुगेको छ।
आत्मसम्मान अभियानका आलोचकहरू यसलाई बालबालिकालाई बिगार्ने काम भन्छन्। एक व्यवहार विश्लेषकका अनुसार आत्मसम्मानलाई अमूर्त रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन — आफू को हुँ, कुन मूल्यमा उभिएको छु र के गर्न सक्छु भन्ने चरण नपार गरी 'म महान् व्यक्ति हुँ' भन्नु निरर्थक हुन्छ।
विद्यालयले बौद्धिक विकाससँगै सामाजिक र नैतिक विकासमा पनि ध्यान दिनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ। अभिव्यक्ति र उपलब्धि दुवै पाएका बालबालिका राम्ररी फस्टाउँछन् भन्ने मान्यता यससँग जोडिएको छ। त्यसैले बालबालिकालाई जन्मजात सक्षम र उद्देश्यपूर्ण प्राणी मान्नुपर्छ, जो आफ्नो वरिपरिको संसारसँग जोडिन चाहन्छन् — अर्थपूर्ण काम गर्दा नै उनीहरूले आफ्नो महत्त्व बोध गर्छन्।
खोक्रो प्रशंसाको जोखिम
सकारात्मक आत्मबोध आवश्यक छ, तर त्यसलाई उपलब्धि वा अरूसँगको स्वस्थ सम्बन्धबाट छुट्याउन सकिँदैन। नयाँ सोचको मूल कुरा हो — उपलब्धिलाई महत्त्व दिने र खोक्रो प्रशंसा हटाउने। यसको अर्थ राम्रो अंक ल्याए पनि अभिभावकले प्रशंसा गर्नु हुँदैन भन्ने होइन; तर अत्यधिक वा सन्दर्भविहीन प्रशंसाले बालबालिकामा अविश्वास र भित्री आत्मशंका जगाउन सक्छ।
चर्चित मनोवैज्ञानिक विलियम डेमनले दिएको एउटा उदाहरण यसमा सान्दर्भिक मानिन्छ। बच्चा घर फर्केर बेसबल टोलीमा आफू नछानिएको कुरा सुनाउँछ। बुबा भन्छन् — उनीहरूले बुझेनन्, तिमी त यहाँकै उत्कृष्ट खेलाडी हौ। तर यहाँ कोही त झुट बोल्दै छ। बच्चाले बुबाले सान्त्वना दिनकै लागि त्यसो भनेको हो भनी छिट्टै बुझ्छ र अघिल्लो हप्ता बुबाले मन पराएको भनेको निबन्धबारे पनि सोच्न थाल्छ — त्यो साँच्चै राम्रो थियो कि?
एक बाल मनोवैज्ञानिकका अनुसार यो आत्मसम्मान वा शैक्षिक उपलब्धिको मात्र प्रश्न होइन; दुवै महत्त्वपूर्ण छन्। तर यीमध्ये कुनैमा केन्द्रित हुनुअघि बालबालिकाले आफूबारे राम्रो महसुस गर्न सक्नुपर्छ। विद्यावारिधि वा एमबीए गरेका अभिभावकसमेत आफ्नै विषय वा काममा आत्मशंका गरिरहेको देखिन्छ।
अपेक्षा र दबाबबीच
अभिभावकीय अपेक्षाको जरो टाढा खोज्नु पर्दैन। डाक्टर अभिभावकका सन्तानले आफ्नो भविष्य मनमनै निर्धारण गरिसकेको हुन्छ; धेरैजसोले अभिभावककै बाटो पछ्याउँदै उनीहरूको सपना पूरा गर्ने गरेको पाइन्छ। आजका धेरै अभिभावक सन्तानले आफूलाई आदर गरुन् भन्ने चाहन्छन् — गर्नुपर्छ भनेर। सूचनाको बाढी भएको युगमा पुस्तान्तरको खाडल बढेकाले यो अपेक्षा अझ जटिल बनेको छ।
मुम्बईका एक क्लिनिकल प्याथोलोजिस्ट तथा दुई सन्तानका पिताका अनुसार अहिलेका बालबालिका पहिलेजस्तो अभिभावकसँग डराउँदैनन्। हामी सन्तान हुँदा अभिभावकलाई सिधै प्रश्न सोध्दैनथ्यौँ, अहिलेका बालबालिका 'किन यो, किन त्यो होइन' भनेर सोध्छन्। यो परिवर्तन राम्रै पनि हुन सक्छ, तर आफ्नै मानसिकताका कारण केही कुरा स्वीकार्न गाह्रो हुन्छ। अर्कोतर्फ बालबालिका आक्रामक बन्दै गएको र आफूले जे गरे पनि उम्किन सकिन्छ भन्ने सोच बढेको उनको भनाइ छ; त्यस्तो आक्रामकता अन्ततः उनीहरूकै विरुद्ध फर्किन सक्छ।
अभिभावकहरू आफ्ना सन्तान पढाइमा अब्बल होस् भन्ने चाहन्छन्। एक अभिभावकले सन्तानले प्याथोलोजी वा रसायनशास्त्र — आमाको पेशा — अपनाए खुसी हुने बताए। अर्का एक अभिभावक भने आफ्नो कुनै ठूलो अपेक्षा नभएको र राम्रो प्रयास मात्र खोज्ने गरेको बताउँछन्; आफ्नै खालका अपेक्षाको भारी बालबालिकामाथि नहाल्नुपर्ने उनको तर्क छ। बालबालिकाको रुचि, सीप र क्षमता विचार गरेर उनीहरूलाई जे छन् वा जे बन्न चाहन्छन् त्यो हुन दिनुपर्छ; बल प्रयोग तर्कसंगत हुँदैन र लौरोले सन्तानको करिअर वा भविष्य बनाउन सकिँदैन।
तर सबै अभिभावक यति व्यावहारिक हुँदैनन्। वरपर वा समाचारमा अभिभावकीय दबाब, कठोरता र अपेक्षाको भारीका कारण बालबालिका घर छाडेर भागेका, आत्महत्या प्रयास वा आत्महत्या गरेका र अपराधतिर लागेका घटना भेटिन्छन्। बालबालिकामाथिको दुर्व्यवहार नयाँ होइन, तर शैक्षिक तथ्यांक र प्रतिस्पर्धाको चाप बढेसँगै यो समस्या डरलाग्दो अनुपातमा पुगेको देखिन्छ।
