नेपालमा बाघको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। सरकारले १७औँ ग्लोबल टाइगर डेको अवसरमा सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार नेपालमा बाघको अनुमानित संख्या ४२९ पुगेको छ। यो सन् २०२२ मा गरिएको गणनाको ३५५ र सन् २०१० को १२१ भन्दा करिब चार गुणा बढी हो।
वन तथा वातावरण मन्त्रालयले काठमाडौंमा राष्ट्रिय बाघ तथा आहार प्रजाति सर्वेक्षण २०२६ को नतिजा सार्वजनिक गरेको हो। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग र वन तथा माटो संरक्षण विभागले सन् २०२५ डिसेम्बरदेखि २०२६ जुलाईसम्म गरेको उक्त सर्वेक्षणमा एनटीएनसी, डब्लूडब्लूएफ नेपाल र जेडएल नेपालले सहयोग गरेका थिए।
राष्ट्रिय निकुञ्जहरूमा बाघको अवस्था
सर्वेक्षणअनुसार चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सबैभन्दा धेरै १४५ बाघ पाइएका छन्। त्यसपछि क्रमशः बर्दिया (११२), पर्सा (७१), बाँके (५१) र शुक्लाफाँटा (५०) रहेका छन्। सन् २०२२ को गणनाको तुलनामा बर्दिया बाहेक सबै निकुञ्जमा वृद्धि भएको छ। बर्दियामा भने १२५ बाट घटेर ११२ पुगेको छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले चितवन-पर्सा, बाँके-बर्दिया र शुक्लाफाँटा-लालझाडी क्षेत्रमा करिब ११०० क्यामेरा ट्र्यापहरू राखेका थिए। करिब २५० जनाको टोलीले प्रत्येक ग्रिडमा कम्तीमा १५ रात बाघको तस्बिर खिचेर विश्लेषण गरेको थियो।
विश्व सन्दर्भ र नेपालको स्थान
विश्वव्यापी रूपमा जङ्गली बाघको संख्या सन् २०१० मा करिब ३२०० रहेकोमा सन् २०२५ मा बढेर ५३५७ पुगेको छ। भारतमा सबैभन्दा धेरै ३१६७ बाघ छन्, त्यसपछि रुस (७५०), इन्डोनेसिया (४००) र नेपाल रहेका छन्। पछिल्लो गणनाले नेपाललाई इन्डोनेसियाभन्दा अगाडि राखेको छ।
डब्लूडब्लूएफ नेपालका देशीय प्रतिनिधि डा. घनश्याम गुरुङले यो वृद्धिलाई 'सामूहिक संरक्षण उपलब्धि' भन्दै सरकारी नेतृत्व, सामुदायिक सहभागिता र संरक्षण साझेदारहरूबीचको सहकार्यको प्रशंसा गरे।
चुनौती र भावी कार्यक्रम
तर, संरक्षणविद्हरूले नेपालका वनको धारण क्षमता करिब ४०० बाघ मात्र रहेको बताएका छन्। हालको संख्या त्यो सीमाभन्दा बढी भएकाले मानव-बाघ द्वन्द्व, आवास विखण्डन र चोरी सिकारीको जोखिम बढेको छ। हाल नेपालमा आक्रमणमा संलग्न, घाइते वा बस्तीबाट उद्धार गरिएका १६ 'समस्या बाघ'लाई चितवन, बर्दिया, बाँके र जावलाखेलको केन्द्रीय चिडियाखानामा राखिएको छ।
यस चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न सरकारले चितवनको देवनगरमा ५२ हेक्टरको बाघ संरक्षण केन्द्र (टाइगर सेङ्चुरी) प्रस्ताव गरेको छ, जहाँ घाइते र द्वन्द्व प्रभावित बाघको पुनःउत्थान गर्नुका साथै पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने योजना छ।
डब्लूडब्लूएफ नेपालले भविष्यमा सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह, बफर जोन समिति र स्थानीय सरकारलाई सुदृढ गर्दै सहअस्तित्व सुधार्ने बताएको छ। साथै, संस्थाले सामुदायिक अनुगमन विस्तार, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली सुदृढीकरण, युवालाई संरक्षणमा संलग्न गराउने र निजी क्षेत्रको लगानी परिचालन गर्ने योजना बनाएको छ।