जापानको टोकुसिमा प्रान्तमा ४०० वर्षदेखि मनाइँदै आएको 'आवा ओदोरी' नृत्य पर्व जापानी सांस्कृतिक 'डान्सिङ फुल'को प्रतीक हो। लेखिका तथा साइकल यात्री मिकी उप्रेतीले यो पर्वको मर्म बुझेर काठमाडौंमा रहेका नेपाली युवाहरूलाई हरेक गर्मीमा सिकाउँदै आएको बताएकी छन्।
जापान प्रविधि, माउन्ट फुजी, समुराई विरासत र हाल करिब तीन लाख नेपाली बसोबासका कारण नेपालीहरूका लागि परिचित बनेको छ। तर, जापानी संस्कृतिका केही पाटाहरू यहाँ अझै कम चर्चामा छन्। मध्य-अगस्टको ओबोन अवधिमा मृत पूर्खाको सम्मानमा मनाइने 'बोन ओदोरी' त्यस्तै एउटा खास ग्रीष्मकालीन नृत्य उत्सव हो।
यो चाडले जापानको आदिवासी पूर्खा पूजा र छैठौं शताब्दीमा आगमन भएको बौद्ध परम्परालाई जोड्छ। यस अवधिमा प्रार्थना, पारिवारिक चिहानको भ्रमण र सामुदायिक नाच गर्ने चलन छ। पाँच सय वर्षअघि यो सडक संस्कृतिको रूपमा जीवन्त थियो भने आज जापानका धेरै सहरमा आ-आफ्नै शैली र संगीतसहित आधुनिक ढाँचामा मनाइन्छ।
आवा ओदोरीको नाम्बा शैली र इतिहास
पश्चिम जापानको शान्त सहर टोकुसिमामा हुने आवा ओदोरी आफैंमा विशेष मानिन्छ। 'आवा' टोकुसिमाको पुरानो नाम भएकाले यसको शाब्दिक अर्थ 'टोकुसिमाको नृत्य' हो। यसको विशेषता 'नाम्बा' शैली हो, जसमा एउटै छेउको हात र खुट्टा सँगै अघि बढाइन्छ। समुराई युगमा देब्रे कम्मरमा तरबार राखिने भएकाले यो चालको विकास भएको मानिन्छ।
आधारभूत चाल सिकेपछि 'यात्तोसा, यात्तोसा' भन्ने दुई-बीटको लयमा नर्तकहरूले नाच्न सिक्छन्। सतहमा यी चाल सहज देखिए पनि पूर्ण रूपमा निपुण हुन वर्षौंको अभ्यास आवश्यक पर्छ। अगस्ट ११ देखि १५ सम्म चल्ने पाँचदिने पर्वमा करिब एक लाख नर्तकहरू आफ्नो विशेष पोशाकमा सजिएर रातभर नाच्छन्। यस दौरान करिब ११ लाख पर्यटक टोकुसिमा भित्रने गर्छन्, जसले सहरको जनसंख्या दोब्बरभन्दा बढी बनाउँछ। ठूलो भीड र उमसका बाबजुद पनि व्यवस्थित भीड व्यवस्थापन र सुरक्षाले जापानी अनुशासन उजागर हुन्छ।
रेन टोलीको हास्य र परम्परा
आवा ओदोरीको भावना यसको प्रसिद्ध नारामा गुँडिएको छ: 'पागलहरू नाच्छन्, पागलहरू हेर्छन्; जसरी पनि पागल भइने भए ननाचेर घाटै हुन्छ।' यो भावना करिब ४०० वर्षअघि टोकुसिमामा इन्डिगो व्यापारबाट आएको समृद्धिपछि विकसित भएको हो। सामान्यतया मितव्ययी र व्यावहारिक मानिने स्थानीय बासिन्दाले वर्षभरिको यो एक चाडका लागि कुनै खर्च गर्न छाड्दैनन्। शान्त जापानी स्वभावबाट नर्तक बन्दा उन्मुक्त जोश झल्किनु एक रोचक पक्ष हो।
यो चाड करिब एक हजार अनुशासित टोली (रेन)मा विभाजित भएर मनाइन्छ। हरेक टोली आफ्नै परम्परागत पोशाकमा एकास हुन्छन् र वर्षभर आफ्नो समूहको नृत्य तथा सहनशीलताको अभ्यास गर्छन्। कतिपय टोली कम्पनीको नाममा बन्छन् र आफ्नो संस्थाको प्रतिष्ठाका लागि नाच्छन्। पर्यटकहरू 'निवाका-रेन' मा सहभागी भई त्यहीं 'नाच्ने पागल' बन्न पाउँछन्। टोलीका नाममा पनि हास्य देखिन्छ; जस्तै 'नोन्की-रेन' (अल्छी टोली), 'आहो-रेन' (मूर्ख टोली), 'गो-जा-हेई' (निरर्थक), 'फुराइबो' (भौंतारिने)। स्थानीय मेडिकल संस्थानका विद्यार्थीहरूले बनाएको 'टाकेनोको-रेन' (बाँसको गाँज टोली) विशेष चर्चित छ।
जापानीमा बाँसको गाँजा मिलेर झाडी बन्छ, जसलाई 'याबु' भनिन्छ र 'याबु-इसा' ले अयोग्य डाक्टरको अर्थ दिन्छ। राम्रो डाक्टर बन्ने दाबी नगरी उनीहरू आफूलाई हल्काफुल्का तरिकाले 'भावी अयोग्य डाक्टर' भन्ने हास्य गर्छन्, जुन शान्त आत्मविश्वासको प्रतिबिम्ब हो।
काठमाडौंमा नेपाली युवालाई सिकाउँदै उप्रेती
टोकुसिमामा पारिवारिक जरा भएकी मिकी उप्रेतीलाई बाल्यकालदेखि नै आवा ओदोरी सिकाइएको थियो। उनका लागि यो नृत्य आफ्नो पहिचान र गर्वको विषय हो। केही वर्षअघि काठमाडौंमा जापानी शिक्षकहरूले जापान जाने तयारी गरेका नेपाली विद्यार्थीलाई यो नृत्य सिकाउँदै गरेको देखिन् तर ती शिक्षकहरू टोकुसिमाका नभएकाले सही मर्म सिकाउन नसकेको उनले बताइन्। त्यसपछि उनले आफै अगाडि बढेर सिकाउन थालिन्, किनभने उनको सोच थियो: 'आवा ओदोरी गर्ने हो भने सही तरिकाले गर्नुपर्छ।'
त्यसयता हरेक गर्मीमा काठमाडौंमा नेपाली युवाहरूलाई 'डान्सिङ फुल' बनाउने भूमिका उप्रेतीले लिँदै आएकी छन्। धेरैजसो विद्यार्थीहरू जापानमा पढ्न वा काम गर्न केही वर्ष बिताउने सम्भावना राख्छन्। कठिनाइ भोग्नुपर्दा उनीहरूले 'डान्सिङ फुल' भावनामा रमाएका पलहरू सम्झिऊन् भन्ने उनको अपेक्षा छ। जापान जाने नेपालीका लागि अभिमुखीकरण भाषा मात्र नभई नृत्यमार्फत जापानी सहनशील भावनालाई आत्मसात गर्नु पनि हो भन्ने उनको बुझाइ छ।
आफ्नो अनुभवबारे उप्रेतीले टोकुसिमाको संस्कृति निरन्तर जीवित रहने र काठमाडौंको आफ्नै सुन्दर अव्यवस्थामा यसलाई साझा गर्न पाउँदा गर्व महसुस भएको बताएकी छन्। सन् १९८५ देखि नेपालसँग जोडिएकी लेखिका तथा साइकल यात्री उप्रेती पूर्व पर्वतारोही तथा ट्रेलरनर पनि हुन्।
