नेपाली पर्यटनको परिभाषा नै फेर्नुपर्ने आवाज उठेको छ । के हेर्ने भनेर देखाउने पर्यटनबाट अब ‘नेपाल आएपछि कस्तो हुने’ भन्ने अनुभूति दिने पर्यटनतर्फ जानुपर्ने तर्क गरिएको छ । आरोग्य पर्यटनको नाममा कार्यक्रमको लामो सूची बनाउनुभन्दा त्यसलाई असल जीवनशैलीसँग जोड्न सकिने दृष्टिकोण समेत सार्वजनिक भएको छ ।
आरोग्य भनेको औषधि, उपचार वा हिमालको शान्तिमा गरिने अभ्यास मात्र होइन । यो शरीर, मन र आत्माबीचको सन्तुलन हो । अस्पतालको एउटा भित्तामा लेखिएको वाक्यले यही पाठ सिकाएको स्मरण गरिएको छ — ‘आई’ अर्थात् ‘म’ को ठाउँमा ‘वी’ अर्थात् ‘हामी’ राख्दा ‘इलनेस’ नै ‘वेलनेस’ बन्न जान्छ । सायद आरोग्यको अर्थ पनि यहीँ लुकेको छ भन्ने बुझाइ राखिएको छ ।
आधुनिक जीवनले मानिसलाई सबै कुरा छिटो गर्न बाध्य बनाएको छ । उठ्नेदेखि खाने, काम गर्ने र यात्रा गर्नेसम्मका हरेक क्रियामा गतिको माग छ । मोबाइलले संसारलाई नजिक ल्याए पनि मानिस आफैंबाट टाढिँदै गएको, सम्पर्क बढे पनि संवाद घटेको र सूचना बढे पनि शान्ति घटेको अनुभूति हुने गरेको छ । यस्तो बेला महँगा सुविधाभन्दा मानिसलाई फुर्सद, आत्मीयता र मौनताको खाँचो रहेको बताइएको छ ।
विश्वभर एक अर्बभन्दा बढी मानिस मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्थासँग बाँचिरहेका छन् । विश्वको करिब प्रत्येक सातमा एक जनामा कुनै न कुनै मानसिक विकार देखिन्छ । ती तथ्यांकभित्र तनाव, चिन्ता, एक्लोपन र थकानले आफैंलाई बिर्सिरहेका व्यक्तिको पीडा लुकेको जनाइएको छ ।
पहिलेका यात्रालाई धेरै ठाउँ पुग्ने, तालिका मिलाएर धाउने र सयौं फोटो कैद गर्ने अभ्यासका रूपमा लिइन्थ्यो । तर यस्ता यात्राले मनमा कति क्षण बाँकी राख्छन् भन्ने प्रश्न आरोग्य पर्यटनले उठाउँछ । यसको विकल्पमा प्रकृतिमा हिँड्ने, जंगल र नदीको आवाज सुन्ने, गाउँले मानिससँग कुरा गर्ने र निश्चित समयको बन्धनबिना यात्रा गर्ने अभ्यासलाई जोड दिइन्छ ।
काठमाडौंको पूर्वमा पर्ने दाप्चालाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । त्यहाँ पुगेपछि समयको गति फरक महसुस हुन्छ । हतार हराउँछ र हिँडाइमा आफ्नै लय हुन्छ । बाटो सोध्दा कुनै वृद्ध आमाले नक्सा नदेखाई हातले बाटो देखाउनुहुन्छ । त्यसपछि मिनेट र घण्टाको चेत घट्दै जान्छ र दिनले लामो रूप पाउँछ । यही नै यात्राको फरक अर्थ हुन सक्ने सुझाव छ ।
नेपालका धेरै ठाउँमा यो सुस्त जीवनशैली आफैंमा अनुभव बन्न सक्ने प्रचुर सम्भावना छ । वर्षौंसम्म ‘नेपाल ढिलो छ’ भन्ने विम्बलाई कमजोरी मानियो । तर अब प्रश्न उठाइएको छ — के संसार धेरै छिटो भएको हो कि नेपाल धेरै ढिलो हो ? सायद दुवै होइनन्, बरु संसारलाई केही हदसम्म नेपालजस्तो हुन आवश्यक छ । यसको अर्थ कमजोरीलाई गौरव बनाउनु भन्ने होइन । सडक, अस्पताल, प्रविधि र दक्ष सेवाजस्ता आधारभूत क्षेत्रमा भने नेपालले गति कायम राख्नैपर्ने स्पष्ट पारिएको छ ।
तर, रुख बढ्न, सम्बन्ध बलियो हुन, विश्वास निर्माण हुन र मन निको हुन समय चाहिने विषयमा भने हतार गर्नु नपर्ने तर्क छ । आरोग्य पनि समय माग गर्ने विषय भएकाले नेपालको सम्भावना हिमाल, नदी, जंगल र संस्कृतिमा मात्र सीमित छैन; यहाँको गतिको संस्कृति पनि उत्तिकै पुँजी हो ।
उपचारका लागि अस्पताल चाहिन्छ, तर निको हुन खुला आकाश, जंगल, नदी, गाउँ र मानवीय सम्बन्धको पनि आवश्यकता हुन्छ । नेपालसँग यी सबै स्रोत छन् । धामीझाँक्री, तान्त्रिक अभ्यास र स्थानीय ज्ञानजस्ता परम्परा हाम्रो सांस्कृतिक स्मृतिका हिस्सा हुन् । तिनलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञानको विकल्प बनाउन नहुने भए पनि शरीर, मन र आत्माको सन्तुलन खोज्ने परम्परागत दृष्टिलाई आरोग्यको कथाभित्र राख्न सकिन्छ ।
नेपालले अरूको नक्कल गरेर होइन, आफ्नै शब्दबाट आरोग्यको कथा खोज्नुपर्ने बताइएको छ । मनमाया, सन्चै-शान्ति, बिस्तारै बाटो जस्ता शब्दभित्र एउटा नयाँ पर्यटन दर्शन लुकेको छ । बिस्तारै हिँड्ने, गहिरो हेर्ने, कम बोल्ने, धेरै सुन्ने, प्रकृतिमा रहने र आफैंसँग भेट्ने अभ्यास नै यसको आधार हुन सक्छ ।
यसअघि पर्यटकलाई सधैं ‘नेपालमा के हेर्ने ?’ भन्ने प्रश्न सोधियो । अब सोधिनुपर्ने प्रश्न हो — ‘नेपाल आएर कस्तो हुने ?’ यही प्रश्नले पर्यटनको चरित्र बदल्न सक्ने विश्वास गरिएको छ । गन्तव्य बेच्नुभन्दा अनुभूति दिने, ठाउँ देखाउनुभन्दा मन छुने र तस्विर थप्नुभन्दा स्मृति बनाउने यात्रालाई अघि बढाउन सुझाव दिइएको छ ।
आरोग्य वर्ष मनाइरहँदा कार्यक्रमको सूची मात्र तयार पार्नुभन्दा पर्यटकलाई हतारिनु नपर्ने अनुभव बनाउनु आवश्यक रहेको छ । दौडिरहेको संसारलाई नेपालले केहीबेर रोकेर बस्न आग्रह गर्न सक्छ । संसारले गति जितिसक्यो भने नेपालले समय जित्न सक्ने तर्क छ । रोकिएर पनि जीवन भेटिन्छ भन्ने मान्यताबाट हिजोको कमजोरी भनिएको बिस्तारैपन नै भोलिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हुन सक्ने निष्कर्ष निकालिएको छ ।
विलासिताको अर्थ पनि बदलिँदै गएको छ । महँगो होटल र थप सुविधाभन्दा अहिले आफ्नै लागि केही समय र शान्ति बढी मूल्यवान् मानिन थालेका छन् । त्यसैले नेपालले आफ्नो सुस्त गतिलाई लुकाउनुपर्ने समय सकिएको र त्यसलाई बुझेर संसारसामु प्रस्तुत गर्नुपर्ने बेला आएको छ । बिस्तारै हुनु नै नयाँ विलासिता बन्न सक्ने यस दृष्टिकोणमा जोड दिइएको छ ।
