संघीय राजधानी काठमाडौँको माइतीघर मण्डला क्षेत्रमा बुधबार दिउँसो किसानहरूले आफैँले उत्पादन गरेको गोलभेँडा सडकमा फालेर विरोध प्रदर्शन गरेका छन्। उत्पादन लागत महँगो परेको तर बजारमा उचित मूल्य नपाएको भन्दै आक्रोशित किसानहरूले सडकमै गोलभेँडा फालेर राज्यप्रतिको आफ्नो आक्रोश पोखेका हुन्।
उपत्यका वरपर जग्गा भाडामा लिएर व्यावसायिक रूपमा टनेल खेती गरिरहेका १०० भन्दा बढी किसानहरू स्वतःस्फूर्त रूपमा यो आन्दोलनमा उत्रिएका थिए। उनीहरूले 'हरियो क्रान्ति' लेखिएको ब्यानरसहित प्रदर्शन गर्दै कृषि बीमा लागू गर्न, बिचौलियालाई बजारबाट हटाउन, सहुलियत ऋणको व्यवस्था गर्न र किसानको पसिनाको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्न माग गरे।
आन्दोलनमा सहभागी किसान बम लामा तामाङका अनुसार एक किलो गोलभेँडा उत्पादन गर्न कम्तीमा २५ रुपैयाँ खर्च हुन्छ। तर विगत एक महिनादेखि प्रतिकिलो १० रुपैयाँमा पनि गोलभेँडा बिक्री नभएपछि आफूहरू सडकमा आउन बाध्य भएको उनले बताए। तामाङले ८० देखि १०० वटासम्म टनेल बनाएर व्यावसायिक खेती गरिरहेको र प्रत्येक टनेलमा ५ देखि १० जनालाई रोजगारी दिएको जानकारी दिँदै जग्गा भाडा र श्रमिकको तलब समेत तिर्न नसक्ने अवस्था आएको गुनासो गरे। किसानहरूले कालिमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिले दैनिक भाउ परिवर्तन गर्ने परिपाटी अन्त्य गरी निश्चित दर तोक्नुपर्ने माग गरेका छन्।
सरकारी आश्वासन र यथार्थ
कृषि, वन तथा पर्यावरणमन्त्री गिता चौधरीले मन्त्रालय सम्हालेको १०० दिन पुगेको अवसरमा गत असार २५ गते आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा कृषि क्षेत्रका बिचौलिया अन्त्य गर्ने र किसानलाई उचित मूल्य दिलाउने दाबी गरेकी थिइन्। तर, किसानहरूले मन्त्रीको यो आश्वासन भाषणमा मात्र सीमित भएको आरोप लगाएका छन्।
त्यस्तै, प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको नेतृत्वमा सरकार गठन भएलगत्तै सार्वजनिक गरिएको १०० दिने कार्यसूचीमा कृषि उपज खरिदको भुक्तानी २५ दिनभित्र गरिसक्नुपर्ने र ढिलाइ भए ब्याजसहित तिर्नुपर्ने व्यवस्था गर्ने घोषणा गरिएको थियो। तर, व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन नभएको किसानहरूको भनाइ छ। नीतिगत सुधारका कुरा कागजमा आकर्षक सुनिए पनि यथार्थमा बिचौलियाको जालो अझै मजबुत रहेको उनीहरूको बुझाइ छ।
बजारको मूल्य अन्तर र उपभोक्ता मारमा
कालिमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिको बुधबारको थोक मूल्य सूची अनुसार सानो लोकल गोलभेँडाको न्यूनतम थोक मूल्य प्रतिकिलो ८ रुपैयाँ र अधिकतम १२ रुपैयाँ (औसत ९ रुपैयाँ ५० पैसा) तोकिएको छ। टनेलको सानो गोलभेँडाको औसत मूल्य १४ रुपैयाँ ६० पैसा र ठूलो नेपाली गोलभेँडाको औसत थोक मूल्य ३८ रुपैयाँ ७५ पैसा रहेको छ।
तर, खुद्रा बजारमा उपभोक्ताले भने यही गोलभेँडालाई प्रतिकिलो ५० देखि ७० रुपैयाँसम्म तिर्नुपरेको छ। यसरी किसानले आफ्नो श्रमको मूल्य नपाउने र उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपर्ने दोहोरो मार परिरहेको छ।
व्यवसायीको तर्क
नेपाल फलफूल तथा तरकारी व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष भरतप्रसाद खतिवडाले भने व्यवसायीहरूले सिन्डिकेट गरेको आरोप अस्वीकार गरेका छन्। उनले बजारमा स्वदेशी उत्पादन अत्यधिक भएका कारण मूल्य घटेको दाबी गरे। हाल नेपालकै उत्पादन पर्याप्त रहेकाले भारतीय गोलभेँडा आयात नभएको र थोक बजारमा गोलभेँडा प्रतिक्रेट ३०० देखि ४०० रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको उनको भनाइ छ। थोक र खुद्रा बजारबीचको दूरीका कारण उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपरेको तर्क उनले गरे।
देशका अन्य भागमा पनि उस्तै पीडा
किसानहरूले यसरी आफ्ना उत्पादन सडकमा फालेर आन्दोलन गरेको यो पहिलो घटना भने होइन। केही दिनअघि मात्रै गोरखाको गण्डकी गाउँपालिका-८ घ्याल्चोकका किसानहरूले पनि उचित मूल्य नपाएपछि क्विन्टलौँ भन्टा सडकमा फालेका थिए भने बोडी बारीमै नष्ट गरेका थिए। बिचौलियाले प्रतिकिलो ५ देखि १२ रुपैयाँ मात्र दिन खोजेपछि ढुवानी खर्च समेत नउठ्ने भएर उनीहरूले यस्तो कदम चालेका थिए। कृषिप्रधान देशमा बजार व्यवस्थापनको उचित संयन्त्र नहुँदा किसानहरू पटक-पटक यसरी मारमा पर्दै आएका छन्।
