प्यूठानमा डल्ले सराय नाच : राक्षस वधको लोककथासँग जोडिएको परम्परामा खैरा समूह प्रथम

प्यूठान नगरपालिका–७, पुण्यखोलामा भाइटीकाको भोलिपल्ट परम्परागत डल्ले सराय नाचको प्रतियोगिता सम्पन्न भएको छ । ढोल र मादलको तालसँगै हातमा तरबार लिएर गाउँलेहरूले ‘वाख्यै… वाख्यै…’ भन्दै नाच प्रस्तुत गरेका थिए । बिहानैदेखि सुरु भएको यो क्रम साँझसम्म चल्यो । प्रतियोगितामा खैरा समूह पहिलो भयो ।

सापडाँडा समूह दोस्रो र पाण्डेडाँडा सराय समूह तेस्रो स्थानमा रहे । आयोजक प्यूठान नगरपालिकाले विजेता समूहहरूलाई क्रमशः एक लाख, ७५ हजार र ५० हजार रुपैयाँ पुरस्कार दिएको छ । प्रतियोगितामा सहभागी अन्य समूहलाई पनि प्रोत्साहनस्वरूप २०–२० हजार रुपैयाँ दिइएको नगरपालिकाका प्रवक्ता एवं वडा नं. ४ का अध्यक्ष सुमनराज श्रेष्ठले जानकारी दिए । यस वर्ष सात समूह प्रतिस्पर्धामा सहभागी थिए ।

लोककथामा राक्षस वध

डल्ले सराय प्यूठानको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको मौलिक परम्परा हो । यसको उत्पत्तिबारे लिखित इतिहास भने पाइँदैन । स्थानीय लोककथाले यसलाई एउटा साहसिक घटनासँग जोडेको छ ।

कथाअनुसार कुनै समय गाउँमा मानवरूपी राक्षसको आतंक थियो र उसले हरेक वर्ष एक जना गाउँलेको मासु खान्थ्यो । गाउँलाई त्यो विपत्तिबाट छुटकारा दिलाउन एक साहसी युवक आफ्ना बुबाको सट्टा आफैँ राक्षसको बासस्थानमा पुगेर उसको वध गरेको जनविश्वास छ । त्यसपछि चार गाउँका बासिन्दाले तरबार बोकेर ‘वाख्यै… वाख्यै…’ भन्दै खुसीयाली मनाएको घटनालाई नै यो नाचको सुरुवात मानिन्छ ।

फूलको माला र तरबारसहितको प्रस्तुति

नाचमा युवा तथा अधबैंसे पुरुष सहभागी हुन्छन् । गाउँका दिदीबहिनीले लगाइदिएको फूलको माला पहिरिएर उनीहरू परम्परागत भेषभूषामा नाच्छन् । बाजाको ताल, तरबारको प्रदर्शन र सामूहिक सहभागिताले यो नाचलाई छुट्टै विशेषता दिएको छ । मनोरञ्जनका साथै यसले समुदायको सांस्कृतिक स्मृति र पुस्तान्तरणको अभ्यासलाई पनि निरन्तरता दिँदै आएको छ ।

स्थानीय लोकश्रुतिअनुसार यो नाच तेह्रौँ शताब्दीको अन्त्यतिरदेखि प्रचलनमा रहेको मानिन्छ, तर ऐतिहासिक अभिलेख भने उपलब्ध छैन । पछिल्ला वर्षमा नाचलाई प्रतियोगितात्मक रूपमा सञ्चालन गर्ने परम्परा भने २०७० सालमा तत्कालीन गृहमन्त्री बामदेव गौतमको पहलमा सुरु भएको हो ।

संरक्षणमा नगरपालिकाको बजेट

नगरपालिकाले डल्ले सराय नाचको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि हरेक वर्ष पाँच लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गर्दै आएको छ । नाचलाई स्थानीय पाठ्यक्रममा समेत समावेश गरिएको छ । यसलाई सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षणका रूपमा विकास गर्ने नीति रहेको श्रेष्ठले बताए ।

भाइटीकाको भोलिपल्ट दिनभर पुण्यखोलामा गुञ्जिएको ‘वाख्यै… वाख्यै…’ साँझसँगै शान्त भयो । तर स्थानीय किंवदन्ती, सामूहिक उत्सव र पुस्तौँको अभ्याससँग जोडिएको डल्ले सरायले प्यूठानको मौलिक सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राखेको छ ।