जेनजी विद्रोहका कारण विस्थापित भएका शीर्ष नेताहरू अहिले पार्टी र सत्तामा पुनर्स्थापनाका लागि सक्रिय भइरहेको एक विश्लेषणले औंल्याएको छ। राजनीतिक टिप्पणीकार r_p_mainali को लेखमा शेरबहादुर देउवा, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल 'प्रचण्ड'को पछिल्लो गतिविधिलाई क्रान्तिपश्चात्को 'थर्मिडोरियन रियाक्सन'सँग तुलना गरिएको छ।
राजनीतिशास्त्री क्रेन ब्रिन्टनको 'द एनाटोमी अफ रिभोलुसन' पुस्तकको सिद्धान्त उद्धृत गर्दै लेखकले समाजमा अन्याय र असन्तुष्टि बढेपछि क्रान्तिको ज्वरो आउने र नागरिक परिवर्तनका लागि सडकमा उत्रने बताएका छन्। तर समाज सधैं ज्वरोको अवस्थामा रहन नसक्ने र निश्चित विन्दुपछि शान्ति तथा स्थिरता खोज्न थाल्ने उल्लेख गर्दै त्यसै बेला पुराना शक्ति फर्किने प्रवृत्ति देखिने व्याख्या गरिएको छ।
नेतात्रयको सक्रियता
विश्लेषणअनुसार देउवा आन्दोलनका बेला विदेशिए पनि अहिले स्वदेश फर्किएर पार्टी सत्तामा पुनरागमनको दौडधुपमा छन्। उनले पार्टी विभाजनदेखि धार्मिक एजेन्डासम्म अँगाल्न तयार रहेको संकेत गरिरहेको दाबी लेखमा छ। साथै, इन्टरपोलमा रेड नोटिस जारी गराउने तयारीसम्म गरेको गृह प्रशासनले नै उनलाई सुरक्षासहित चुनदेवी पुर्याएको घटनालाई सुनियोजित कदमका रूपमा व्याख्या गरिएको छ।
त्यस्तै, ओलीले पार्टीभित्र पुनर्गठनको कुरा उठाउने नेताहरूलाई 'आवारा'को संज्ञा दिँदै चेतावनी दिइरहेको र दाहालले जेनजी विद्रोहको एक वर्ष नपुग्दै आफ्ना ज्वाइँलाई कोशी प्रदेशमा महत्वपूर्ण मन्त्रालय जिम्मा दिएर नातावाद प्रदर्शन गरेको विश्लेषणमा उल्लेख छ। यी सबै प्रयासलाई पुराना अभिजात वर्गले गुमेको शक्ति पुनःस्थापित गर्न खोजेको अन्तिम छटपटीका रूपमा लिइएको छ।
पुराना शक्ति फर्किने इतिहास
नेपालमा ००७ सालको परिवर्तनपछि पनि राणा र राजाहरू नै सत्ताको केन्द्रमा रहेको, ०४६ सालपछि पनि पञ्च शासनको पुनरावृत्ति भएको र माओवादी जनयुद्धपछि पनि पुरानै नेतृत्व हाबी भएको उदाहरण लेखमा प्रस्तुत गरिएको छ। विश्वका अन्य उदाहरण पनि लिइएको छ—फिलिपिन्समा 'पिपुल पावर' क्रान्तिले हटाएको मार्कोसकै छोरा साढे तीन दशकपछि सत्तामा फर्केका थिए भने इजिप्टमा होस्नी मुबारकलाई हटाएको तीन वर्षमै अब्देल फताह अल-सिसी नामक सैनिक शासकले सत्ता सम्हालेका थिए।
सन् १९९० देखि २०१५ सम्मका १२३ आन्दोलनमा देखिएका ९८ काउन्टर-रिभोलुसन चुनौतीको अध्ययन गरेका किलियन क्लार्कको निष्कर्षसमेत लेखले सम्झिएको छ। नयाँ सरकार कमजोर हुँदा मात्र नभई आफूलाई संस्थागत गर्न खोज्दा पनि पुराना शक्तिको प्रतिरोध बढ्ने उक्त अध्ययनको निष्कर्षलाई आधार बनाइएको छ।
वामपन्थी नेता घनश्याम भूसालले चुनावपछि 'देश नालायकको हातबाट लफङ्गाको हातमा गयो' भनेको अभिव्यक्तिलाई पनि लेखमा सम्झिएको छ। नयाँ शक्तिले आफूलाई प्रमाणित गर्न नसके पुराना नेताको शिर उँचो हुने र स्वर चर्को हुने जोखिम औंल्याइएको छ।
नयाँ पुस्ताको जिम्मेवारी
विश्लेषणले जेनजी आन्दोलनपछि सत्तामा पुगेका वालेन्द्र शाहले पनि पुरानो प्रवृत्तिकै पुनरावृत्ति गरेको आरोप लगाएको छ। आफूलाई नीति र विधिभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति नयाँ नेतृत्वमा समेत देखिएको भन्दै लेखकले आन्तरिक लोकतन्त्र संस्थागत नभएसम्म अनुहार फेरिए पनि व्यवहार उस्तै रहने टिप्पणी गरेका छन्।
रास्वपा नेतृत्वले आन्दोलनले खोलेको ढोकाबाट को भित्रिने भन्ने निर्धारण गर्ने संगठन तयार नगरे आँधीले खराब पात्रसम्म सत्तामा पुर्याउन सक्ने चेतावनी लेखमा छ। सडकमा शक्ति देखाउनु र राज्य सञ्चालन गर्नु फरक क्षमता भएको उल्लेख गर्दै जेनजी विद्रोहको बलिदान खेर नजाओस् भन्नका लागि नयाँ पुस्ताले संस्थागत सुधार र निरन्तर सतर्कता अपनाउनुपर्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ।
