काठमाडौं, ११ अगस्ट । काठमाडौं उपत्यकामा मंगलबार परम्परागत घण्टाकर्ण पर्व (गाथामंगल) मनाइँदैछ। श्रावण कृष्ण चतुर्दशीका दिन पर्ने यो पर्व विशेषगरी नेवार समुदायले मनाउने गर्छ।
पौराणिक मान्यताअनुसार तीन खुट्टा भएको र मानव मासु खाने दानव घण्टाकर्णको पराजयको सम्झनामा शताब्दियौंदेखि यो पर्व मनाउँदै आइएको छ। खराब शक्तिलाई टाढा पार्न र घरपरिवारलाई अनिष्टबाट जोगाउन यी धार्मिक विधिहरू गरिने विश्वास छ।
दिनभरका क्रियाकलाप
पर्वको अवसरमा उपत्यकाका चोक र चौबाटाहरूमा हरियो नर्कट, बाँस वा गहुँको परालबाट घण्टाकर्णको प्रतिमा निर्माण गरी राख्ने चलन छ। दिनको सुरुमा स्नान गरेर घर र आँगन सफा गर्ने र पूजापाठका साथै अन्य धार्मिक क्रियाकलाप गर्ने गरिन्छ।
यसै क्रममा बालबालिकाले सडकमा डोरी तानेर बटुवाहरूसँग ‘जगत’ भनिने दक्षिणा माग्ने पुरानो परम्परा निर्वाह गर्छन्।
दिनको मुख्य विधि भने साँझपख सम्पन्न हुन्छ। बेलुका मशाल बाली घण्टाकर्णको प्रतिमालाई सडकमा तानेर लगिन्छ र अन्त्यमा आगो लगाइन्छ। प्रतिमा दहन गर्नुलाई खराब शक्तिको नाश तथा बिदाइको प्रतीक मानिन्छ।
गाथामंगलको सांस्कृतिक महत्व
संस्कृतिविद् प्रकाश श्रेष्ठ ‘सक्व’का अनुसार गोपाल वंशावलीमा गाथामंगललाई सत्व, रजस् र तमस् गरी तीन गुणको प्रतीकका रूपमा वर्णन गरिएको छ। सत्वलाई पवित्रता, ज्ञान र स्पष्टतासँग जोडेर हेरिन्छ भने रजस्लाई कामना तथा चाहनाको प्रतीक मानिन्छ। तमस्ले अन्धकार, जडता र अज्ञानतालाई प्रतिनिधित्व गर्ने उनको भनाइ छ।
घण्टाकर्णलाई नेवार परम्परामा भगवान् शिवकै उग्र रूप भैरवसँग पनि सम्बन्धित मानिन्छ। नेवार समुदायमा भैरवको आराधना शक्तिशाली रक्षकका रूपमा गरिन्छ। यसैगरी भर्खर विवाह भएका नेवार दम्पतीका लागि यो दिन विशेष महत्वको हुन्छ र उनीहरूले यस अवसरमा घण्टाकर्णलाई पूजा गर्ने परम्परा छ।
गाथामंगलले शारीरिक, मानसिक र बाह्य समस्याहरूबाट मानिसको रक्षा गर्नुका साथै समृद्धि, भौतिक सुख र शत्रुबाट सुरक्षा प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ। धार्मिक क्रियाकलाप, सामुदायिक सहभागिता र पुस्तौंदेखि चलिआएका सांस्कृतिक परम्पराको संगम मानिने यो पर्व काठमाडौं उपत्यकाको नेवार सांस्कृतिक पात्रोमा विशेष स्थान राख्छ।
