पाटन संयुक्त क्याम्पसको समाजशास्त्र विभागमा कार्यरत पौडेलको एक लेखमा मानविकी तथा सामाजिक शास्त्रलाई ‘कमजोर करियर विकल्प’ मान्ने धारणा गलत रहेको तर्क गरिएको छ। विज्ञान, प्रविधि र व्यवस्थापनजस्ता विषयलाई मात्र ‘राम्रो भविष्य’ को आधार ठान्ने प्रवृत्ति सामाजिक रूपमा व्याप्त रहे पनि मानवीय ज्ञान र सामाजिक शास्त्रको बुझाइले मान्छेको सामाजिक जीवनलाई नजिकबाट चिनाउने उनको भनाइ छ।
लेखमा मानविकीको परिभाषा दिँदै भनिएको छ, मानविकीले मानव सभ्यताका सांस्कृतिक, वैचारिक, भाषिक र दार्शनिक पक्षहरूको गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्छ। सामाजिक शास्त्रले भने व्यक्ति र समाजका अन्तरसम्बन्ध, सामाजिक संस्था, संरचना र परिवर्तनलाई प्रमाणमा आधारित तरिकाले विश्लेषण गर्छ। मानविकीको आफ्नै प्रश्न छ—मानिस के हो र उसले के सोच्दैछ ? सामाजिक शास्त्रले भने समाज र मान्छेको आचरणको कारण खोज्छ।
यी विषयको अध्ययनले आफ्नो समाज, इतिहास र समयकाललाई बुझ्न मद्दत गर्ने पौडेलको तर्क छ। सामाजिक जीवन, राजनीति, नैतिकता, संस्कृति, भूगोल र सामाजिक सम्बन्धको आधारभूत ज्ञान दिनमा मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
सामाजिक शास्त्रको महत्त्व
विज्ञान र प्रविधिको विकासले ‘कसरी ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सक्छ, तर ‘किन ?’, ‘कसलाई ?’, ‘के प्रभाव पर्छ ?’ भन्ने जटिल प्रश्नको उत्तरका लागि मानविकी र सामाजिक शास्त्रकै सहारा लिनुपर्ने लेखमा बताइएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले धेरै काम गर्न सक्ने भए पनि मानिसको आवश्यकता, सामाजिक स्वीकार्यता र निर्णयको नैतिक असरबारे जिम्मेवारी अझै मानिसकै रहने तर्क पौडेलको छ।
सामाजिक असमानता, राजनीतिक ध्रुवीकरण, सांस्कृतिक द्वन्द्व, मानसिक स्वास्थ्य, नैतिक सङ्कट र पहिचानका प्रश्न दिनप्रतिदिन जटिल बन्दै गएका छन्। यी समस्या समाधानका लागि प्रविधिमात्र पर्याप्त नहुने भएकाले मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र विश्वव्यापी रूपमा जीवनोपयोगी अध्ययनका क्षेत्र बन्दै गएको लेखमा उल्लेख छ।
गरिबी, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, सामाजिक विभेद, लैङ्गिक असमानता र सहरीकरणजस्ता समस्याका गहिरा कारण नबुझी समाधान सम्भव नहुने लेखमा बताइएको छ। सामाजिक संरचना, व्यक्ति–समाज सम्बन्ध र व्यवहारको अध्ययनमार्फत नीति निर्माण तथा व्यावहारिक हस्तक्षेपका लागि आवश्यक ज्ञान र सीप सामाजिक शास्त्रले दिनसक्ने उल्लेख छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा पढाइका क्षेत्र
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकायमा स्नातक तहमा करिब ४३ वटा विषय पढाइ हुन्छ। स्नातकोत्तर तहमा ३६ विषय र २४ विषयमा दर्शनाचार्य–विद्यावारिधि (एमफिल–पीएचडी) तहको अध्ययन भइरहेको छ। यस संकायमा मानवशास्त्र, समाजशास्त्र, दर्शनशास्त्र, राजनीति शास्त्र, अर्थशास्त्र, इतिहास, भूगोल, मनोविज्ञान, पत्रकारिता तथा आमसञ्चार, नेपाली, अङ्ग्रेजी, हिन्दी, मैथिली, नेपाल भाषा, संस्कृत, भाषाविज्ञान, ललितकला, नृत्य, गृहविज्ञान, पुस्तकालय विज्ञान, बौद्ध अध्ययन, नेपालको इतिहास, संस्कृति तथा पुरातत्व, जनसङ्ख्या अध्ययन र ग्रामीण विकासजस्ता प्रमुख विषय रहेका छन्।
त्यसैगरी, परामर्श मनोविज्ञान, पोषण विज्ञान तथा पब्लिक हेल्थ पोषण, विमिन स्टडिज र योगिक साइन्सजस्ता व्यावसायिक तथा समयसापेक्ष कार्यक्रमहरू पनि सञ्चालन भइरहेको लेखमा जानकारी दिइएको छ।
मानविकी र सामाजिक शास्त्रका विद्यार्थीको करियर विकल्प सीमित नहुने धारणालाई लेखले खण्डन गरेको छ। सामाजिक अनुसन्धान, शिक्षा, पत्रकारिता, विकास प्रशासन, गैरसरकारी संस्था, सार्वजनिक नीति, कूटनीति, पर्यटन, सांस्कृतिक संरक्षण, सामाजिक सेवा, मनोपरामर्श, जनसङ्ख्या अध्ययन र शैक्षिक क्षेत्रमा यी विषयका जनशक्तिको माग बढ्दै गएको बताइएको छ।
विषय छनोटमा रुचि र क्षमता
विषय छनोट गर्दा ‘यसबाट कति कमाइ हुन्छ’ भन्ने प्रश्न मात्र नगरी ‘मलाई के जान्न मन लाग्छ ?’, ‘म कस्तो समाज निर्माण गर्न चाहन्छु ?’ र ‘मेरो क्षमता कुन क्षेत्रमा बढी उपयोगी हुन्छ ?’ भन्ने प्रश्न पनि गर्नुपर्ने लेखमा सुझाव छ। आफ्नो रुचि, क्षमता र भविष्यको लक्ष्यसँग नमिल्ने विषय सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि रोज्नु दीर्घकालीन रूपमा उचित नहुने तर्क गरिएको छ।
मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र कमजोर विद्यार्थीले भरिने क्षेत्र नभई मानिस, समाज, राज्य र सभ्यतालाई अध्ययन गर्ने गम्भीर विधा भएको लेखमा जोड दिइएको छ। चिकित्सक, इन्जिनियर र वैज्ञानिकजस्तै समाजशास्त्री, मनोवैज्ञानिक, इतिहासकार, राजनीतिशास्त्री, मानवशास्त्री, भूगोलविद्, दार्शनिक र सञ्चारकर्मीको समाजमा उत्तिकै आवश्यकता देखिन्छ। विकासको अन्तिम उद्देश्य मान्छेको कल्याण भएकाले प्रविधि र मानवीय चेतनाबीच सन्तुलन जोड्न यी विषयका विद्यार्थीको माग आगामी दिनमा अझ बढ्ने निश्चित छ।
